ترس از خدا میوه علم است
راز اندوه جبرئیل
امام صادق علیه السّلام فرمود: روزى جبرئیل محزون و اندوهگین بر پیامبر صلّى اللَّه علیه و آله و سلم نازل شد، پیامبر صلّى اللَّه علیه و آله و سلم پرسید: چرا تو را حزین مىبینم؟
عرض كرد چرا نباشم؟ در صورتى كه امروز «منافیخ» دوزخ نهاده شد، پرسید: منافیخ چیست؟ عرضه داشت: آتش دوزخ است كه خدا دستور داده بود تا هزار سال در آن دمیدند، تا سرخ شد، و هزار سال دیگر دمیدند تا سفید شد و هزار سال دیگر دمیدند تا سیاه شد و اینك آتش دوزخ سیاه و تاریك است، اى پیامبر خدا صلّى اللَّه علیه و آله و سلم اگر حلقهاى از آن كه طولش هفتاد ذراع است، بر سر كوهها نهاده شود، از حرارت آن ذوب مىشوند و اگر قطرهاى از آبهاى «زقوم» و «ضریع» دوزخ در آبهاى جهان بریزند، همه اهل آن از بوى تعفّنش بمیرند؟! در این موقع هم پیامبر اسلام صلّى اللَّه علیه و آله و سلم و هم جبرئیل گریان شدند، خداوند به آن دو وحى كرد كه: شما را از گناه كردن ایمن نمودم، كه مستحقّ آتش نشوید، و لیكن همواره از من ترسناك باشید.
آیاتى كه در باره خوف از خدا در قرآن آمده، بسیار است، مانند:
وَ خافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ «آلعمران 170»: از من بترسید، اگر مؤمن هستید.
و: فَإِیَّایَ فَارْهَبُونِ «نحل 54-53» «پس از من بترسید». و نیز در باره قومى مىفرماید:
یَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ «نحل 53»: از خدا كه فوق همه آنهاست مىترسند.
و: وَ لِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ «الرحمن 47»: و براى كسى كه از مقام خدایش بترسد، دو بهشت خواهد بود.
و: وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْوى «نازعات 42-40»: و اما كسى كه از پروردگارش بترسد و نفس را از هوا و هوس باز دارد، پس بهشت جایگاه اوست.
و: إِنَّما یَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ»
: ترس از خدا براى علما است و بس.
ترس از خدا میوه علم است و كسى كه از خدا نترسد، علم ندارد، و ترس چراغ نفس است و به وسیله آن از تاریكىهایش بیرون مىآید.
ترس صرفا از آن كسى نیست كه اشك از چشمش روان است، و این معنا خوفى كاذب به حساب مىآید، بلكه شخص ترسان كسى است كه كارهایى را كه مؤاخذه و عذاب دارد ترك كند، و اگر مردم از دوزخ مىترسیدند، چنان كه از فقر مىترسند، از آن ایمن مىشدند، و گرد گناه نمىرفتند.
دل مؤمن تا هنگامى كه از پل صراط نگذشته آرام نمىگیرد، و هر كس در دنیا از خدا خوف داشته باشد؛ در آخرت، در امان خواهد بود. چنان كه خداوند مىفرماید: سوگند به عزّتم، براى هیچ بندهاى دو ترس و دو ایمنى قرار نمىدهم؛ پس كسى كه در دنیا از من بترسد، در آخرت به او ایمنى مىدهم، و هر كسى در دنیا از من نترسد، در آخرت او را مىترسانم، پس كسى كه ترس داشته باشد، در تمام ساعات انتظار عقوبت دارد.
و ترس از دلى رخت برنمىبندد، مگر اینكه كاخ ایمانش ویران باشد، و مراقبت دائمى از نفس، در پنهان و آشكار، خوف خدا را در دل ایجاد مىنماید و از نشانههایش، كوتاهى آرزوها و جدیّت در كار و داشتن ورع و پرهیزكارى است.
مردى از پیامبر خدا صلّى اللَّه علیه و آله و سلم پرسید: معناى آیه:
وَ الَّذِینَ یُؤْتُونَ ما آتَوْا وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلى رَبِّهِمْ راجِعُونَ «مومنون 60»: و كسانى كه كارهایى انجام مىدهند و دلهاشان ترسان است، آنان به سوى خدا بازمىگردند.
آیا به معناى این است كه: شخص زنا و دزدى مىكند و شراب مىخورد و سپس ترسان است؟
فرمود: نه، بلكه انسان روزه مىگیرد و نماز مىخواند و صدقه مىدهد و در عین حال از خدا مىترسد كه مبادا عباداتش قبول نشود.
و هر گاه خوف خدا در دلى جاى گیرد، هوا و هوس و زمینه شهوت و علاقه به دنیا در او نابود مىگردد، و آثار حزن و اندوه در صورتش آشكار مىشود.
ارشاد القلوب-ترجمه سلگى، ج1، ص: 273-274-275
