خدا را شاكرم كه توفیق دوباره ای عنایت نمود تا به بهانه مناسبت ولادت امام مظلوم علی النقی علیه السلام به زیارت جامعه كبیره ، این آینه امامت ، سری بزنیم و به نمی از این یم دست یابیم چرا كه زیباترین تصویری كه از امامت در روایات یا ادعیه یا زیارات منقّش گشته همان تصویری است كه در آینه كلام امام هادی علیه السلام منعكس شده است !

آری « كلامكم نور » !

یكی از فرازهای زیارت جامعه كه برای تأمل و تدبر بسیار جالب است و نظر بزرگان را به خود جلب نموده و ممكن است برای افراد عادی سۆال ایجاد كند این فراز بلند است :

« ذكركم فی الذاكرین و أسمائكم فی الأسماء و أرواحكم فی الأرواح و أنفسكم فی النفوس و آثاركم فی الآثار و قبوركم فی القبور »

ترجمه دقیق عبارت :

« یاد شما در یاد كنندگان و نامهای شما در نامها و ارواح شما در ارواح و جانهای شما در جانها و آثار شما در آثار و قبرهای شما در قبرها می باشد ! »

اما همانطور كه می بینیم معنای واضحی را در بدو امر نمی توانیم از آن بفهمیم !

ظاهرا اولین كسی كه در صدد بررسی این عبارات برآمده علامه مجلسی (ره) می باشد. ایشان در مورد این فراز فرموده اند :

« یعنی اگر چه كه یاد شما در ظاهر بین ذاكرین مذكور است ولی هیچ نسبتی بین یاد شما و یاد دیگران نیست.»(1)

مرحوم سید عبدالله شُبَّر نیز در كتاب خود كه شرحی بر این زیارت است در مورد این معنی از عبارت گفته است:

«این معنی از بهترین معانی و واضحترین آنهاست » (2) .

ولی با انصاف تمام باید گفت كه این معنی جدای از این كه هیچ ربطی به عبارت زیارت ندارد و كاملا خلاف ظاهر آن است ، فی نفسه معنای غیر معقولی است و مقصود روشنی را افاده نمی كند !

مرحوم شُبَّر در ادامه دو معنی دیگر ذكر كرده اند كه آن دو نیز كاملا بی ربط به عبارت به نظر می رسند :

1-      هنگامی كه ذاكران خداوند را با مدح یا ثنائی یاد كنند ، شما اهل بیت در بین آن ذاكران خواهید بود چرا كه شما آقای همه ذاكرانید و همچنین هرگاه كه اسماء شریفه نام برده شود نام شما در بین آنهاست.

2-       شایسته است كه یاد شماها بر سر زبان ذاكرین باشد (3) .

مرحوم حاج ملا هادی سبزواری فرموده اند كه ( البته ترجمه و توضیح از نگارنده می باشد ) :

« مراد از این جملات عقل كلی است كه از عالَم لاهوت می باشد و چنین موجودی [ وجود معصوم ] محل ظهور صفات الهی است بگونه ای كه این محل ظهور ، فناء كاملی در آن صفات دارد » (4) .

یعنی همان طور كه خداوند متعال در همه جا حضور دارد مظهر صفات او هم كه ولیّ اوست در همه جا حضور دارد حتی در درون سائر ارواح و سائر نفوس !

این معنی اگر چه بخاطر داشتن بعضی از اصطلاحات علمی ، درك آن سخت به نظر می رسد لكن با ظاهر عبارت بیشتر تطابق دارد .

حضرت امام خمینی رحمه الله در بیانی كه راجع به مطلب دیگریست اما در آن به این فقره از زیارت استشهاد نموده اند، می فرمایند :

« انسان كامل و ولیّ مطلق دارای مقام مشیّة مطلقه می باشد كه سائر موجودات بوسیله این مقام آشكار می شوند و حقایق تحقق پیدا می كنند و ذوات هویت پیدا می نمایند پس انسان كامل بمنزله اصل است و سایر مخلوقات فروعات آن می باشند و بر همه مراتب و منازل وجود و غیب و شهود احاطه دارد ... همه خلایق بمنزله پوست و او بمنزله مغز آنان می باشد و آنها بمنزله صورت و او معنی، و آنها ظاهر و او باطن ، می باشند پس روحِ ولیّ روحِ همه و نفس وی نفس همه و جسم او جسم همه است چنانچه وارد شده است ( ارواحكم فی الأرواح و نفوسكم فی النفوس و أجسامكم فی الأجسام ) .

و به عبارت دیگر كسی كه [ مثل اهل بیت علیهم السلام] راه حق را طی كند و از هواهای نفسانی به طور كامل خارج باشد و با همه شئونش در خداوند متعال فانی شود و مملكت وجود خود را به قیوم ذو الجلال واگذار كند و از طریق راه راست به مقام بندگی برسد و به حقیقت « لا موجود سِوی الله و لا هو إلا هو » متحقق شود ، چه بسا باشد كه رحمت واسعه الهی و فیوضات كامل ربوبی شامل حال وی شده و او به مملكت خود باز گردانده شود و ابقاء بعد از فنا شود. پس با دستی پُر از این تجارت خود برمی گردد در حالی كه در معامله خود با خدا ضرر ننموده چرا كه او اكرم الأكرمین و جوادترین معامله گر می باشد .

پس خداوند در مقابل این كه او روح جزئی خود را به خدا تسلیم نمود ، روح همه را به او اعطا می نماید و در مقابل نفس جزئیش، نفس همه را و در مقابل جسم جزئیش، جسم همه را. پس عالم وجود تبدیل می شود به مملكت وجود و محل سلطنت و إمارت آن ولیّ » (5) .

پس در مجموع ما در این نوشته پنج توضیح یا معنی در مورد این فقره از زیارت جامعه از بزرگان نقل كردیم .

اما آنچه به ذهن حقیر می رسد چیزی جز اظهار عجز در مقابل كلام شامخ امام هادی علیه السلام نیست چرا كه امام صادق علیه السلام فرمودند : « إن حدیثنا صعب مستصعب لا یحتمله إلا صدور منیرة أو قلوب سلیمة أو أخلاق حسنة ... » (6) .

همانا حدیث ما بسیار سخت می باشد به گونه ای كه هیچ كس را تاب و توان تحمل آن نیست مگر كسی كه صاحب سینه ای نورانی یا قلبی سلیم یا اخلاقی حسنه باشد !!

پی نوشت ها :

1- بحار الأنوار ، ج99، ص143 .

2و3- الأنوار اللامعة فی شرح الزیارة الجامعة ، ص 188و189 .

4- شرح الأسماء الحسنی ، ج2 ، ص48 .

5- التعلیقة علی الفوائد الرضویة ، ص 60و61 . البته ترجمه از نگارنده می باشد .

6- اصول كافی ، ج1 ، ص401 ؛ و نهج البلاغة ، محمد عبده ، ج2 ، ص139 .

                                                                                                                                             حمید حاج علی

                                                                                                                                          مدرس حوزه علمیه