آیات :

« وَ ما أُبَرِّئُ نَفْسی‏ إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ ما رَحِمَ رَبِّی إِنَّ رَبِّی غَفُورٌ رَحیمٌ (53)»یوسف 53

من هرگز خودم را تبرئه نمى‏كنم، كه نفس(سركش) بسیار به بدیها امر مى‏كند؛ مگر آنچه را پروردگارم رحم كند! پروردگارم آمرزنده و مهربان است.»

إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا ما رَحِمَ رَبِّی «یوسف 53». على (ع) در باره چنین انسانى فرموده است:

قد احرقت الشّهوات عقله و اماتت قلبه و اولهت علیها نفسه. « غرر الحكم صفحه 532»

 تمایلات نفسانى و شهوات، خرمن عقل وى را آتش زده‏اند و دلش را كشته‏اند و او را واله و شیفته نفس خود كرده‏اند.

یكى از مصادیق جهاد نفس، این است كه انسان فقط در هنگام نیاز بخورد و بخوابد و سخن بگوید، و خلاصه نفس خود را از هوا و هوس باز بدارد، چنان كه خداى‏بزرگ مى‏فرماید:

وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى‏  فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْوى‏ «النازعات 40»: و آن كسى كه از مقام خداى خود ترسید و نفس را از هوا بازداشت، جایگاه او بهشت خواهد بود.و باید دانست كه: جهاد با نفس، راحتى (دنیا و آخرت را) در پى دارد.(1)

روایات :

1- از امام صادق علیه السّلام روایت است كه فرمود: پیامبر اكرم صلّى اللَّه علیه و آله عده‏اى را به جنگ فرستاد، چون از جنگ باز گشتند فرمود: آفرین به گروهى كه پیكار كوچكتر را سپرى كردند و پیكار بزرگتر بر عهده آنان به جاى مانده است، گفته شد: اى فرستاده خدا! پیكار بزرگتر چیست؟ فرمود: پیكار با نفس. 2- امام صادق علیه السّلام فرمود: نفست را به خاطر خودت به زحمت و مشقّت بیانداز زیرا اگر چنین نكنى دیگرى خودش را براى تو به زحمت نمى‏افكند.

3- امام صادق علیه السّلام به مردى فرمود: تو طبیب خود هستى و بیمارى براى تو روشن و آشكار گردیده است و نشانه تندرستى و سلامت را دانسته‏اى و بر داروى دردت نیز راهنمایى‏شده‏اى، پس بنگر كه چگونه به كار نفس خویش مى‏پردازى.

 4- امام صادق علیه السّلام به مردى فرمود: قلبت را [براى خودت‏] به مثابه همدمى مهربان و به منزله فرزندى كه با تو دوستى خالصانه دارد قرار ده و دانشت را همچون پدرى كه از او پیروى مى‏كنى و نفست را همانند دشمنى كه با او به پیكار بر خاسته‏اى و مال و دارایى‏ات را امانت و عاریتى بدان كه آن را [باید به صاحبش‏] برگردانى.

5- از سخنان رسول خدا صلّى اللَّه علیه و آله است كه فرمود: توانمند كسى است كه بر نفس خویش چیره شده باشد.

6- امام صادق علیه السّلام فرمود: كسى كه اندرز دهنده‏اى از درون قلب خود و باز دارنده‏اى از درون جان خود نداشته باشد و همدمى ارشادگر با او نباشد، دشمنش [كه همان هواى نفس و شیطان است‏] بر گردن او چیره مى‏گردد.

7- از امام صادق علیه السّلام و او از پدرانش- كه بر همگى درود باد- روایت است كه فرمود: در سفارش پیامبر اكرم صلّى اللَّه علیه و آله به على علیه السّلام آمده است كه فرمود: اى على! برترین جهاد آن است كه كسى صبح كند در حالى كه تصمیم ستم نمودن به احدى را نداشته باشد.

8- از امام صادق علیه السّلام روایت است كه فرمود: كسى كه در هنگام فریفته شدن به چیزى و هنگام ترس و زمانى كه میل به چیزى پیدا مى‏كند و یا خشمگین و یا خوشنود مى‏گردد مالك نفس خویش باشد (خود را نگاه دارد) خداوند بدن او را بر آتش حرام مى‏گرداند.

9- در روایت دیگرى از امیر المؤمنین علیه السّلام پس از نقل روایتى شبیه به روایت اوّل از این باب آمده است كه: رسول خدا صلّى اللَّه علیه و آله فرمود: برترین جهاد، جهاد كسى است كه با نفس درون خویش مجاهده مى‏كند.

10- و از امیر المؤمنین علیه السّلام روایت است كه فرمود: مجاهد كسى است كه با نفس خویش مجاهده و مبارزه كند.   (2)

شیفته نفس اماره‏

إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا ما رَحِمَ رَبِّی «یوسف 53». على (ع) در باره چنین انسانى فرموده است:

قد احرقت الشّهوات عقله و اماتت قلبه و اولهت علیها نفسه. « غرر الحكم صفحه 532»

 (1) تمایلات نفسانى و شهوات، خرمن عقل وى را آتش زده‏اند و دلش را كشته‏اند و او را واله و شیفته نفس خود كرده‏اند.

قال علىّ علیه السّلام: زوال العقل بین دواعى الشّهوة و الغضب. « مستدرك 2، صفحه 287»(3)

 (2) على علیه السّلام فرموده است: در كشاكش انگیزه‏هاى شهوت و غضب، عقل بشر تیره و تار مى‏شود و فروغ خود را از دست میدهد.

و عنه علیه السّلام: من لم یملك شهوته لم یملك عقله. «مستدرك 2، صفحه 287»

 (3) و نیز فرموده است: كسى كه مالك شهوت خود نباشد مالك عقل خود نخواهد بود.

پی نوشت :

1- ارشاد القلوب-ترجمه سلگى، ج‏1، ص: 252-253 1- ‏

2- جهاد النفس وسائل الشیعة-ترجمه افراسیابى، ص: 11

3- الحدیت-روایات تربیتى، ج‏2، ص: 209