تعبیر به قنطار به خاطر این است که مال ناچیز و اندک عامل جذب محبت و میل نیست.
فضه به معنی طلا از لغت عبری زهاب گرفته شده است و در لغت عرب به معنای رفتن و پشت کردن از نقطهای معینی است و این لغت با طلا تناسب دارد زیرا طلا تا کنون در دست کسی باقی نمانده و همیشه دست به دست میگردد و نهایتاً با مرگ انسان از دست میرود.
4- فضّه از ماده فضّ به معنای شکستن هیئت و شکل جنس و تفریق آن است، و چون نقره به خاطر نرم بودن آن همواره به دست هنرمندان شکسته میشود و از آن در ساختن انواع وسائل استفاده میکنند آن را فضه میگویند.
5- خیل به معنای آمادگی و شکل و صورت مخصوص پیدا کردن است و این کلمه بر اسب که ذاتاً خودنمائی کرده و حالت تبختر مخصوصی نشان میدهد اطلاق میشود.
6- انعام جمع نعم، و بر چهارپایانی که از جهات گوناگونی مورد استفاده و بهرهوری انسان قرار میگیرد گفته میشود مانند شتر و گاو و گوسپند و بز و اسب و الاغ و قاطر.
7- حرث: نوع محصولاتی است که از کشاورزی و زمینهای آماده و مستعد به دست میآید و نقش عظیمی در قوام حیات انسان و دیگر جانداران دارد.
زین: زینت و آراستگی
مفسران و محققان در این که فاعل این فعل که در آیه شریفه به صورت مجهول استعمال شده است کیست اختلاف نظر دارند.
بعضی از مفسران فاعل آن را خدا میدانند و میگویند محبت به امور و وسایل و ابزار زندگی که امری قلبی است کار جز خدا نمیتواند باشد، این حضرت حق است که محبت به این امور هفتگانه را در قلب انسان آرایش داده، تا در سایه این محبت به طور طبیعی به فعالیت و کوشش بپردازد و برای آبادی دنیا اقدام نماید و وجودش و قوا و نیروها و استعدادهایش مهمل و بیکار نماند، چیزی که هست و باید مورد توجه قرار گیرد این است که باید انسان رابطه خود را با این هفت مورد هماهنگ با خواستههای حضرت حق کند تا پس از سپری شدن زندگی به حسن مآب که همان بهشت عنبر سرشت است برسد.
آری رعایت حقوق زن و احترام به او و بهرهوری مشروع و منطقی از انس با او و تربیت فرزندان بر اساس قواعد اسلامی، و به دست آوردن ثروت از طریق حلال و پرداخت حقوق مالی اعم از زکات و خمس و انفاق و صدقه و به کارگرفتن اسب در امور زندگی و ورزشهای منطقی، و استفاده صحیح از چهارپایان چه برای تهیهلباس و کفش از پشم و پوستشان و چه برای تهیه فراوردههای لبنی از شیرشان و چه خوردن گوشتشان به هدف حفظ سلامت بدن برای عبادت و خدمت به خلق، و آباد کردن زمین با ساختن باغ و بوستان و گلستان در آن و کشت دانههای نباتی برای تأمین رزق بندگان همه و همه عبادت و پاداشش حسن مآب است.
گروهی به تناسب آیات قبل از این آیه که سخن از مشرکان و کافران و فرعونیان در آنها بکار رفته و اعلام نموده که ثروت و فرزندانشان چیزی از عذاب خدا را از آنان برطرف ننمود، و آنان این هفت مورد را با غفلت از خدا تکیهگاه خود قرار داده و استفاده نامشروع و خلاف عقل از آنها کردهاند فاعل زین را شیطان گرفتهاند و گفتهاند این شیطان است که خدا را از یاد مردم برده و آنان را با همه وجود دل خوش به این امور نموده و آنان را وادار کرده از هر طریق نامشروعی آنها را به دست بیاورند و غریزه لذت خواهی خود را ارضا نمایند، و چون شیطان دستاندر کار جلوه دادن این محبت بوده، سبب شده که مردم برای به دست آوردن این امور هر ظلمی را به دیگران روا بدارند، و به حقوق دیگران تجاوز کنند، و افرادی را از حقشان محروم نمایند و نهایتاً حسن مآب را از دست بدهند.
برخی از گروه اول بر فاعلیت حضرت حق در جلوه دادن محبت به این امور اصرار دارند، و عدهای از گروه دوم فاعل زین را در حقیقت شیطان میدانند و برای غیر شیطان فاعلیتی قائل نیستند.
دسته سوم محققان و مفسران و اهل دلی هستند که میگویند اگر از این امور درراه گناه و معصیت و ظلم بهرهبرداری شود به تناسب وضعشان فاعل زین شیطان است، و اگر از این امور در راه مشروع استفاده شود به تناسب این نوع بهرهگیری فاعل زین خداست و نهایتاً باید وضع مردم را نسبت به این امور ملاحظه کرد، اگر مردم با روشی پسندیده و با تکیه برایمان به خدا و روز قیامت از زن و فرزند و ثروت و مرکب، چهارپایان و زراعت بهرهمند گردند پس فاعل زین نسبت به آنان خداست و اگر جز این باشد فاعل زین نسبت به آنان شیطان است و من این قول را میپسندم، زیرا هر برنامه و مسئلهای را باید با تناسب به وضع انسان سنجید.
آری عاقلان و خردمندان از این هفت حقیقت در راه تحقق سعادت دنیا و آخرت خود استفاده میکنند و منظور حق از در اختیار قرار دادن این امور در دست انسان همین است.
ولی غافلان و بیفکران و لذت گرایان و شهوت رانان از این امور به هر صورتی که خود مایل باشند گرچه سبب ظلم و عدوان و تجاوز به دیگران باشد بهره میگیرند.
و زمینه شقاوت و بدبختی دنیا و آخرت خود را فراهم میکنند و با سوء اختیار خود حسن مآب را از دست میدهند...
--------------------------------------------------------------------
(1)- آل عمران 61.
(2)- نساء 1.
(3)- نساء 4.
(4)- احزاب 59.
(5)- بقره 223.
(6)- تفسیر ابوالفتوح ج 2، ص 463.
