تربیت عقل از منظر قرآن کریم
قرآن کریم، همچون قوه هادی انسان در جهان، بر قوه خدادادی عقلانیت در آدمی در راه هدایت انسان حسابی ویژه گشوده است. خداوند متعال، آدمیان را به قدرت عقل و تدبر مجهز کرده است تا در عرصه های مختلف حیات راه را از بیراهه پیدا کنند و نشانه های وجود متعالی خالق را تشخیص دهند. در مقاله ای که خواهید خواند، نویسنده سعی کرده است تا با بررسی ابعاد و وجوه مختلف تاکیدات و اشارات قرآنی به عقل و عقلانیت، روشی را روشن کند که قرآن از آن طریق در پی تربیت و پرورش عقلانیت انسانی به سیاقی صالح و خداباورانه است.
مقدمه
یکی از جنبه های بارز و ممتاز وجود آدمی، برخورداری از قدرت تفکر، استدلال و به طور خلاصه عقل است. از دیدگاه اسلام، مهمترین مرحله صعود به مراحل عالی انسانی و نیل به هدف نهایی، پرورش و به کارگیری صحیح این توانایی و استعداد است.
توجه و عنایت خاص الهی به هدایت انسان از طریق عقل و اندیشه، در بسیاری از آیات و روایات به صورت های مختلف بیان شده و تاکید شده است که برای نیل به قرب الهی به کارگیری عقل و اندیشه اجتناب ناپذیر است.
بنابراین، پرورش استعدادهای ذهنی و شناختی و رشد عقلانی و فراگیری علوم و معارف برای بارور کردن هرچه بیشتر این توانایی ها، اهداف واسطه ای به شمار می آیند. اندیشه و تعقل، اصلی ترین تکیه گاه اسلام در عقاید، اخلاق و اعمال است. از نظر این آیین آسمانی، انسان حق ندارد آنچه را که عقل نادرست می داند باور کند، صفاتی را که عقل ناپسند می داند، بدان ها متصف شود و کارهایی را که عقل ناشایست می داند، انجام دهد.
از این رو در فرهنگ قرآن و احادیث اسلامی، واژه هایی که مردم را به تعقل و اندیشه دعوت می کنند مانند تفکر، تذکر، تدبر، تعقل، تفقه، ذکر، لُب و نُهی، مورد توجه و تاکید قرار گرفته اند.
در قرآن کریم، مشتقات علم 779 بار، عقل 49 بار، فقه 20 بار، فکر 18 بار، ذکر 274 بار، تدبر چهار بار و لُب 16 بار به کار رفته اند.
از نظر اسلام، عقل، اصل انسان، معیار ارزش و درجات کمال او، ملاک ارزیابی اعمال، میزان جزا و حجت باطنی خداوند متعال است. عقل از بهترین هدیه های الهی انسان، نخستین پایگاه اسلام، اساسی ترین پایه های زندگی و زیباترین تکیه گاه اهل ایمان است. از نظر اسلام، علم نیازمند عقل است. زیرا علم بدون عقل برای عالم زیانبار است و تنها راه تکامل مادی و معنوی و سازندگی دنیا و آخرت و رسیدن به جامعه مطلوب و مقصد اعلای انسانیت، درست فکر کردن است و همه گرفتاری های انسان، نتیجه به کار نگرفتن اندیشه و جهل است. آیات فراوانی در قرآن وجود دارد که بر اهمیت پرورش عقل تأکید کرده و انسان ها را برای رسیدن به قرب الهی و طی کردن مسیر تکامل، به استفاده از قوه عقلانی تشویق می کنند. علاوه بر آیاتی که به طور مستقیم انسان را به فکر کردن دعوت می کنند، آیاتی هم وجود دارد که در آنها از استدلال ها و براهین منطقی در قرآن مورد توجه قرار گرفته و عملا انسان ها را هم به منطقی و عقلانی بودن سوق داده است. استفاده از این استدلال های منطقی و همچنین واژه هایی که صراحتا بر تفکر و تعقل تأکید دارند، شواهد قاطعی بر ارزش این مقاله و اهمیت پرورش عقل از دیدگاه قرآن به دست می دهند.
مفهوم عقل در قرآن
خود واژه «عقل» در قرآن نیامده است اما فعل ثلاثی مجرد از ماده (ع قل) به معنای «دریافتن » و «شناختن » 49 مرتبه به کار رفته است؛ فعل «تعقلون» 24 مربته، فعل «یعقلون» 22 مرتبه و فعل های «عقلوا»، «نعقل» و «یعقل» هر کدام یک مرتبه (عبدالباقی). معنای عقل در قرآن پیوندی نزدیک با مفهوم عقل در شعر جاهلی دارد. این کلمه در دوران جاهلی به معنای «شعوری عملی»ای بود که افراد در اوضاع پیوسته در حال تغییر از خود نشان می دهند.
مرد صاحب عقل کسی بود که اگر در شرایط پیش بینی نشده ای قرار می گرفت می توانست بر مساله یا مشکلی که بدان سبب برایش پیش آمده بود. فایق آید. در قرآن واژه عقل به عنوان اصطلاحی کلیدی، معنای خاص دینی یافته است. بنابر آیات قرآن، عقل قابلیتی انسانی است که انسان به وسیله آن می تواند آیات (=نشانه های خدا) را بشناسد، بفهمد و از ملازمات دینی آنها آگاه شود؛ مثلاً در آیه 24 سوره روم، رعد و برق و بارانی که خدا از آسمان فرو می فرستد تا زمین را پس از مرگ موقتی آن دوباره زنده کند، یا در آیه 35- 34 سوره عنکبوت، شهرهای باستانی ای که در نتیجه فرو ریختن خشم و غضب خدا بر ساکنانشان - به سبب کارهای بدی که کرده اند- ویران شده اند، نشانه هایی برای مردمانی که عقل دارند (یعقلون)، شمرده شده اند (ایزوتسو).
البته در بسیاری از آیات قرآن، عقل با فؤاد یا قلب پیوند خورده است(1) که در معناشناسی قرآنی، نه جایگاه احساسات بلکه ابزار دریافت و فهم تلقی شده اند. عقل در قرآن به مثابه فرایند شناخت که به ایمان می انجامد، دریافت حسی و فهم قلبی را هم شامل می شود و به هر حال بر استفاده از حواس استوار است؛ چنان که در آیاتی از قرآن تاکید شده است کسانی که از عقل خود بهره نمی گیرند، از دیگر توانمندی های حسی انسانی (دیدن، شنیدن و سخن گفتن) هم محروم مانده اند.(2) بنابراین عقل قرآنی، به معنای خرد در دوران معاصر، یعنی حصول علم از طریق اندیشه و فعالیت محض ذهنی و نه به واسطه حواس پنجگانه، نیست (Kermain). واژه عقل در قرآن همواره در سیاق سخن از آیات (الهی) به کار رفته است. در جهان بینی قرآنی همه مخلوقات - هرچه در هستی وجود دارد یا رخ می دهد - نشانه های خدایند. به بیان دیگر خدا یا بشر به واسطه نشانه هایش سخن می گوید. در قرآن از عمل تفسیر همچون خود آیات، گوناگون و متفاوت است. مثلا در آیات 24- 21 سوره روم چهارگونه مختلف (تفکر، علم، سمع، عقل) برای شناخت آیات الهی به دنبال هم ذکر شده اند. روشن است که اینها مترادف نیستند و بر راه های گوناگون دستیابی به فهم دلالت دارند؛ از عقلی(تفکر) و حسی(سمع) گرفته تا اندیشه(عقل) که دیگر موارد را هم شامل می شود. بنابراین می توان گفت عقل در قرآن ناظر به عمل فهم انسانی از آیات الهی است (همو).چنان که در قرآن هم هدف از عقل بیان و تبیین این آیات شمرده شده است.(3) بدین ترتیب، تعقل و اندیشه در قرآن، ابزار و وسیله ای برای دستیبای به مطلوب دیگری است که همانا عبارت است از شناخت خدا، معارف و حقایق دینی، علوم و همچنین شناخت خود انسان برای وصول به قرب الهی که در آیات مختلف قرآن به آن اشاره شده است.(4) در قرآن آیات بسیاری وجود دارد که ما را به تعقل و تفکر دعوت می کند.
این آیات با مضامین گوناگون در صدد ابراز این نکته اند که انسان برای تجربه اندوزی و درس گرفتن از امور مختلف و راهیابی به مقام و بارگاه الهی، چاره ای جز تفکر و تدبر ندارد. به طور مشخص می توان آیاتی را ذکر کرد که بعد از بیان امری خاص، آن را آیه و نشانه ای از جانب خدا قلمداد می کند و نشانه بودن آن را منوط به تعقل و تفکر می داند. ثمره چنین تعقلی آگاهی از اسرار خلقت (5)، کسب تجربه(6) و پرهیز از سفاهت و جهالتی است که باعث تباهی گذشتگان و دوری آنها از مقام قرب الهی شره است (حوزه و دانشگاه، ج2).
بنابر آیات قرآن، تمام انسان ها می توانند حقیقت خداوند را به واسطه استدلال های مناسب و حقایق آشکار بفهمند و کاملا آن را دریابند. در اینجا تاکید بر روشنی و وضوح آیات است.بنابراین کفر در وهله نخست به عدم اراده فرد مربوط نمی شود بلکه به فقدان استعداد و دریافت عقلانی باز می گردد.
کافران نمی توانند آیات آفاقی یا انفسی الهی را ببینند و دریابند.(7) خداوند آیات را نشان داده است و این به فرد بستگی دارد که این آیات را تشخیص دهد و هدایت آنها را پذیرا شود یا نه. (8)چنان که به گفته قرآن(ملک: 10)، دوزخیان در واکنش به عذابی که دچارش شده اند، می گویند: «اگر... تعقل کرده بودیم، در [میان]دوزخیان نبودیم».بنابراین عقل از کارکردی بسیار ممتاز و مستحکم در رابطه میان خدا و نوع بشر برخوردار است.
فعالیت عقل آن گونه که در قرآن ترسیم شده، صرفا به آیات الهی پیوند می خورد و برخلاف مفهوم خرد در دوران معاصر، فعالیت عقلانی به خود ختم نمی شود بلکه هدف از آن، بازتاب آن چیزی است که قرار است از نشانه ها استنباط شود؛ یعنی عبادت خدا و ایمان به او (Kermani).
