فرصت جبران کوتاهی در ماه رمضان

در فرهنگ اسلامی اولین روز ماه شوال به عنوان عید فطر و جشن بازگشت ‏به فطرت معین شده است .

روز بازگشت ‏به فطرت

امیرمۆمنان علی علیه السلام نیز به عید فطر می‏نگرد و با اشاره به روز عید می‏فرماید: «انما هو عید لمن قبل الله صیامه وشکر قیامه وکل یوم لا یعصی الله فهو عید(1) این عید کسی است که خدا روزه‏اش را پذیرفته و نماز او را ستوده است و هر روز که خدا نافرمانی نشود، آن روز عید است. » 

در روز عید فطر گوئی یک مسلمان از نو متولد می‏شود، چرا که طبق گفتار امیرمۆمنان علیه السلام، روزه‏داران در شب عید فطر از تمام آلودگی‏ها و پلیدی‏ها پاک شده‏اند و کمترین پاداش خود را که پاکی و پاکیزگی است دریافت نموده‏اند .

آن حضرت چنین می‏فرماید: «واعلموا عباد الله! ان ادنی ما للصائمین والصائمات ان ینادیهم ملک فی آخر یوم من شهر رمضان: ابشروا عباد الله! فقد غفر لکم ما سلف من ذنوبکم فانظروا کیف تکونون فیما تستانفون (2)  ای بندگان خدا! بدانید که کوچکترین چیزی که برای مردان و زنان روزه‏ دار است، این است که فرشته‏ای در روز آخر ماه مبارک رمضان به آن‏ها ندا می‏دهد: ای بندگان خدا! بشارتتان باد که [خداوند متعال ] تمام گناهان گذشته شما را آمرزید، پس بنگرید که بعد از این چگونه عمل خواهید کرد .»  

شیخ مفید می‏نویسد: اینکه روز اول ماه شوال عید اهل ایمان قرار داده شده است، به خاطر این است که آنان برای قبولی اعمالشان در ماه رمضان خوشحالند و از اینکه خداوند متعال گناهانشان را بخشیده و بر عیب‏های آنان پرده کشیده و مژده و بشارت از طرف خداوند رسیده است که ثواب‏های بسیاری برای روزه‏داران عطا خواهد کرد و از اینکه مۆمنین در اثر تلاش‏های شب و روز ماه مبارک رمضان چند مرحله به قرب الهی نزدیک شده‏اند، حالت ‏سرور و نشاط دارند .

مراتب روزه‏داران در عید فطر 

عارف واصل میرزا جواد آقا ملکی تبریزی‏قدس سره  روزه دارانی را که به عید سعید فطر وارد می‏شوند، به پنج گروه تقسیم می‏کند و نوع نگرش آنان را نسبت ‏به این روز با عظمت توضیح می‏دهد. ایشان در مورد پایین‏ترین مراتب استقبال کنندگان از عید فطر می‏نویسد:

«گروهی از روزه‏داران حقیقت روزه را نشناخته‏اند و با زحمت و تکلف از خوردن و آشامیدن و سایر مبطلات خودداری می‏کنند و این را نوعی طاعت می‏شمارند و خود را منت‏دار خداوند می‏دانند . آنان از اعضاء و جوارح خود مراقبت نکرده و با دروغ و غیبت و بهتان و افترا و دشنام، به آزار دیگران پرداخته و زحمات خود را هدر می‏کنند و در نزد خدای عالمیان منزلتی ندارند، مگر اینکه حضورشان در روز عید برای حسن ظن به عنایت‏ خدای بزرگ باشد و در نمازگاه خود در روز عید فطر از گناهان استغفار نموده و طلب آمرزش کنند .»  

وی عالی‏ترین مرتبه استقبال کنندگان از عید فطر را از آن روزه‏داران عارفی می‏داند که لذت ندای خدای «جل جلاله‏» ، رنج گرسنگی و تشنگی و شب زنده داری را از یاد آنان برده و با شوق و شکر بلکه با وجد و سکر آن را پیشواز نموده، در سرعت‏ سیر و سلوک و پیشروی به سوی خیر، جدیت ‏به خرج داده و از عمق جان به ندای رب الارباب لبیک گفته‏اند .  

خداوند متعال اعمال را از این گروه به حسن قبول می‏پذیرد و آن‏ها را به مقام قرب نزدیک می‏نماید و در پیشگاه صدق در جوار خود با اولیاء و اصفیاء می‏نشاند و از «جام اوفی‏» به آن‏ها می‏چشاند و به مقام «او ادنی‏» می‏رساند.(3)

اثرات اجتماعی و اقتصادی عید فطر

حل مشکلات اقتصادی و اجتماعی در مورد ابعاد اقتصادی و اجتماعی عید فطر می توان به پرداخت زکات فطره به عنوان عاملی ارزشمند برای فقرزدایی، توسعه اقتصادی و حل مشکلات اجتماعی در جامعه اسلامی اشاره نمود. افزون بر اینکه در کنار کمک به فقراء، موارد مصرف دیگری نیز برای زکات فطره در اسلام منظور شده است که از جمله آن‏ها احیای روحیه همیاری و تعاون، رسیدگی به وضع بهداشتی، درمانی و فرهنگی مسلمانان می‏باشد.  

قبول روزه موکول به پرداخت زکات فطره می‏باشد، چرا که دادن زکات موجب جدایی از تعلقات مادی و هواهای دنیوی و نفسانی همچنانکه امام علی علیه السلام فرمود:  

«تخففوا تلحقوا (4) سبکبال باشید تا [به مقصد] برسید.»  

خداوند متعال می‏فرماید: «قد افلح من تزکی وذکر اسم ربه فصلی‏»(5)  «همانا رستگار شد کسی که [با پرداخت زکات،] خود را تزکیه نمود و آنکه نام پروردگارش را یاد نموده و سپس نماز خواند.»  

یکی از مصادیق این آیه، عید فطر و زکات فطره می‏باشد. در روایات آمده است که همواره رسول خدا صلی الله علیه و آله روزهای عید فطر قبل از رفتن به مصلی فطره را تقسیم می‏کرد و این آیه را می‏خواند.(6)

تعظیم شعائر اسلامی

خداوند متعال می‏فرماید: «و من یعظم شعائر الله فانها من تقوی القلوب‏»(7)؛ «هر کس شعائر الهی را بزرگ دارد، این کار نشانه تقوای دل‏هاست.»  

تعظیم شعائر الهی یکی دیگر از ویژگی‏های عید سعید فطر می‏باشد. شعار تکبیر و تهلیل و تحمید و تقدیس از جمله اعمالی است که به روز عید جلوه خاصی می‏بخشد .  

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‏فرماید: «زینوا اعیادکم بالتکبیر(8)  عیدهای خود را با [شعار] تکبیر زینت دهید.» و در حدیث دیگری می‏فرماید: «زینوا العیدین بالتهلیل والتکبیر والتحمید والتقدیس (9)  عیدهای فطر و قربان را با شعارهای لا اله الا الله و الله اکبر و الحمدلله و سبحان الله زینت دهید .»  

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله خود نیز چنین می‏کرد. آن حضرت در روز عید فطر از منزل بیرون می‏آمد و تا رسیدن به مصلا با صدای بلند، شعار «لا اله الا الله‏» و «الله اکبر» سر می‏داد و حتی در میان خطبه‏ها و قبل و بعد از آن با صدای رسا این کلمات را تکرار می‏نمود .

حضرت رضا علیه السلام در مورد علت تکبیرهای زیاد در روز عید فطر می‏فرماید: «تکبیر، تعظیم و بزرگداشت ‏خداوند متعال است و نوعی تشکر از هدایت‏ها و نعمت‏های پروردگار جهانیان می‏باشد.» (10)

پی نوشت ها :

1) نهج البلاغه، حکمت 428 .  

2) امالی شیخ صدوق، ص‏100 .  

3) برگرفته از المراقبات، ص‏334 .  

4) نهج البلاغه، خطبه 21 .  

5) اعلی/14 و 15 .  

6) تفسیر المیزان، ذیل آیه 14 سوره اعلی .  

7) حج/31 .  

8) کنزالعمال، ح‏24094 .  

9) همان، ح‏24095 .  

10) عیون اخبار الرضا علیه السلام، ج‏1، ص‏122 .