ده‏ها کتاب در خصوص اهل‏بیت‏ علیهم السلام در قرآن سامان یافته مثل:

تفسیر فرات کوفی; تاویل الآیات‏ الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة; شواهد التنزیل لقواعد التفضیل.سبک همه آن‏ها ذکر احادیث و آثاری است که از پیامبرصلی الله علیه وآله و اهل بیت‏ علیهم السلام یا اصحاب رسیده و دلالت دارد که آیاتی در بیان فضایل اهل بیت‏ علیهم السلام یا مذمت دشمنان است.

گذشته از مبحث فضایل علی‏ علیه السلام در قرآن، بسیاری از مفسران با روش «تفسیر قرآن به حدیث‏» به تفسیر پرداخته و کوشیده‏ا ند هر آیه‏ای را با تکیه بر منابع روایی توضیح دهند که آثار اینان به تفاسیر روایی معروف است، مثل: تفسیر عیاشی; تفسیر ابو حمزه ثمالی; تفسیر نعمانی; نور الثقلین; تفسیر القمی; البرهان; و الدر المنثور.

بعضی دیگر، هم از آثار معصومان و اصحاب و هم از سخنان مفسران عصر نزول قرآن و حضور اهل‏بیت‏علیهم السلام و هم از سایر منابع چون لغت و... بهره برده‏اند و کتاب‏هایشان به تفسیر ماثور شهرت یافته است، از این دست می‏توان: جامع‏البیان طبری; تفسیر ابن کثیر; کنز الدقائق و بحر الغرائب و منهج الصادقین را نام برد

یکی از شیوه‏ های تفسیری که از هنگام تالیف المیزان (34) به بعد رواج و رونق بیشتری یافته «تفسیر قرآن به قرآن است‏». همان گونه که قرآن کریم بیانگر هر چیزی است، روشنگر ابهام‏های خود نیز هست، بلکه محکمترین مصدر برای توضیح قرآن، خود قرآن است. چنان که حضرت علی‏علیه السلام می‏فرماید:
«کتاب الله تبصرون به و تنطقون به و تسمعون به و ینطق بعضه ببعض، و یشهد بعضه علی بعض...»

کتاب خدا که بدان راه حق را می‏بینید و بدان از حق سخن می‏گویید و بدان حق را می‏شنوید. بعض آن، بعض دیگر را تفسیر کند; و پاره‏ای بر پاره دیگر گواهی دهد. (35)

نمونه ‏ای را در این باره می‏آوریم:

خداوند درباره شب قدر در سوره دخان می‏فرماید:

«انا انزلناه فی لیلة مبارکة‏»
به راستی که قرآن را در شب پر برکتی نازل کردیم.

در سوره قدر می‏فرماید:
«انا انزلناه فی لیلة‏القدر»
ما آن را در شب قدر فرو فرستادیم.

و بالاخره در سوره بقره می‏خوانیم:
«شهر رمضان الذی انزل فیه‏ القرآن (36) »
ماه رمضانی که قرآن در آن نازل شد.
با کنار هم قرار دادن این سه آیه به دست می‏آید که اولا قرآن کریم در یک شب و ثانیا شب قدر و ثالثا در ماه مبارک رمضان نازل شده و همچنین روشن می‏شود که شب قدر در ماه رمضان است. (37)

حال که با این مقدمه منظور از تفسیر قرآن به قرآن روشن شد، گفتنی است که حجت‏ الاسلام دکتر ولی‏ الله نقی‏ پورفر، سعی کرده با روش تفسیر قرآن به قرآن به بررسی شخصیت اهل بیت‏علیهم السلام در قرآن بپردازد و اثری به همین نام در سال 1377 به اهتمام مرکز آموزش مدیریت دولتی در 374 صفحه وزیری منتشر کند. (38) وی می‏نویسد:

«این راه، اولی‏ ترین و متقن‏ ترین راه معرفی شان اهل بیت‏ علیهم السلام می‏باشد... همانگونه که قرآن کریم خود حجت قاطع بر آسمانی و خدایی بودن خویش می‏باشد، خود سند یقینی بر اثبات اهل‏بیت ‏علیهم السلام خواهد بود. این روش، با وجود اتقانش، متاسفانه در شان اهل بیت‏ علیهم السلام کمتر مورد استنباط قرار گرفته است; حال آن که - با توجه به روایات- معصومین‏علیهم السلام عملا در موارد بسیاری، با همین روش به اثبات شئون خویش پرداخته‏ اند.

مفسران شیعه در طول تاریخ - به طور پراکنده- از این روش استفاده ‏ها نموده‏ اند... لیکن عمدتا به موارد محدودی از آیات پرداخته شده است که متناسب با کثرت شئون اهل بیت‏ علیهم السلام و عظمت‏ حیرت‏ انگیز آنان نمی‏باشد و تحقیقی بسیار گسترده ‏تر و متقن‏ تری را حداقل با الهام از مجموعه احادیث وارده از طریق فریقین می‏طلبد (39) »

 

اشارتی به چند آیه

الف: اهدناالصراط المستقیم

... با توجه به قرین بودن تعبیر «الصدیقین‏» با «النبیین‏» معلوم می‏شود در این‏جا مقصود از صدیقین، ولی معصوم غیر نبی است... (40).
«و ما ارسلنا من قبلک الا رجالا نوحی الیهم فسئلوا اهل الذکر ان کنتم لاتعلمون (41) »

نویسنده در صفحات 182تا 187 کتابش با شواهد متعدد قرآنی اثبات می‏کند که «اهل ذکر» تنها اهل بیت نبوت‏علیهم السلام هستند که از مقام عصمت و طهارت برخوردارند و قرابت غیر قابل انفکاکی با قرآن را دارا می‏باشند و به دلیل «ولن یفترقا» در خطبه پیامبرصلی الله علیه وآله در حجة‏الوداع (42) قرآن و عترت از یکدیگر هرگز جدا نخواهند شد. (43)

ب: علی مجتبای غربال کننده

معیار تمیز خبیث و طیب و میزان تشخیص مؤمن و منافق، حضرت علی‏علیه السلام است. و این معیار از آیه 179 سوره آل عمران استفاده می‏شود، روایات نیز همین را گفته‏اند ولی متاسفانه در تفاسیر از آن غفلت‏شده است. آیه می‏فرماید:
«ما کان الله لیذر المؤمنین علی ما انتم علیه حتی یمیزالخبیث من الطیب و ما کان الله لیطلعکم علی‏الغیب و لکن‏الله یجتبی من رسله من یشاء فآمنوا بالله و رسله و ان تؤمنوا و تتقوا فلکم اجر عظیم.
یعنی خداوند را چنین نباشد که مؤمنان را به حالتی که شما بر آن مستقرید، واگذارد، مگر آن که خبیث را از پاکیزه جدا نماید; و خداوند را چنین نیست که شما را بر غیب آگاه گرداند; و لیکن خداوند از رسولانش هر که را بخواهد، بر می‏گزیند، پس به خدا و رسولانش ایمان آورید، و اگر ایمان آورید و تقوا پیشه کنید پس برای شما اجری عظیم خواهد بود.

آیه شریفه، سنت غربال مدعیان ایمان، در هر عصر و زمان به ویژه در دوران پیامبرصلی الله علیه وآله را بیان می‏فرماید. ولی این غربال‏گری با نزول فهرستی از اسامی مؤمنان و منافقان و آگاه سازی بر غیب نیست. به دلیل «وما کان الله لیطلعکم علی‏الغیب‏» (آل عمران، آیه 179)، بلکه از طریق برگزیدن شخصیتی ملکوتی در جامعه پیامبر، این غربال صورت می‏گیرد. وجود این مجتبای الهی، و عکس ‏العمل جامعه در برابر شخصیت او، دوست و دشمن را معرفی می‏کند. این معیار، طبق روایات شیعه و سنی علی‏علیه السلام است. (44)

ابو سعید خدری گوید: ما فرزندان خویش را با محبت علی‏علیه السلام می‏آزمودیم که اگر دوستدار علی‏علیه السلام بود او را مؤمن و گرنه، منافق می‏شمردیم.
پیامبر اکرم‏صلی الله علیه وآله می‏فرمایند:
«لولاک یا علی، ما عرف المؤمنون بعدی‏»
ای علی! اگر تو نبودی پس از من،مؤمنان شناخته نمی‏شدند. (45)
«علی حبه ایمان و بغضه نفاق‏».
عشق به علی ایمان و دشمنیش نفاق است. (46)

در نهج‏ البلاغه، حکمت 45 نیز همین حدیث و مضمون آمده است.

علی علیه السلام در نهان آیات

از دیدگاه‏های قابل بررسی، تفسیر باطن آیات است. یعنی آیه‏ هایی که ظهور لفظی در امام علی‏ علیه السلام یا اهل‏بیت‏ علیهم السلام ندارند. ولی باطن آن‏ها درباره ائمه‏ علیهم السلام است. توضیحی در تفسیر قرآن کریم به باطن و به عبارتی ظهر و بطن آیات، خالی از لطف نیست.

ظهر وبطن و تفسیر و تاویل

این دیدگاه، معتقد است، علاوه بر ظهور الفاظ قرآن کریم در دلالت‏های مطابقی و تضمنی و التزامی، قرآن باطنی دارد. اهل ظاهر و عربی دانان، ظاهرش را و اهل نظر و معصومان ‏علیهم السلام باطن آن را می‏یابند، المیزان آیه «لایمسه الاالمطهرون‏» را به تماس اهل تطهیر با عمق و باطن قرآن، تفسیر کرده است; بررسی مبحث زبان وحی و مبحث مناهج و سبک ‏های تفسیری، گسترده است.

از این رو به نقل چند روایت و ارایه منابع تحقیق بسنده می‏شود.
واژه تاویل چند کاربرد دارد، که یکی به همین معنا است. (47) از حضرت رسول‏صلی الله علیه وآله نقل شده:
«ما فی ‏القرآن آیة الا و لها ظهر و بطن‏»
در قرآن آیه‏ای نیست، جز آن که ظاهر و باطن و عیان و نهانی دارد.

از حضرت باقرعلیه السلام معنای این حدیث نبوی را پرسیدند، فرمود:
«ظهره تنزیله و بطنه تاویله، منه ما قد مضی و منه مالم یکن، یجری کما تجری الشمس والقمر»
ظاهر قرآن، همان انگیزه و معنایی است که قرآن طبق آن نازل گشته و باطن قرآن تاویل و تحقق عینی آن است، بخشی از تاویل سپری شده و بعضی هنوز رخ نداده [قرآن تازه می‏شود و] در بلندای دوران جریان دارد همان‏گونه که خورشید و ماه هرلحظه در افقی در حرکت است. (48)

از پیامبر اکرم‏صلی الله علیه وآله - خطاب به یارانش - نقل است که فرمود:
«برخی از شما بر طبق تاویل قرآن می‏جنگد همان‏گونه که جنگیدم بر تنزیل آن و او علی‏ بن ابی‏طالب است‏» (49)
شبیه این روایت، این فراز دعای شریف ندبه است:
«یحذو حذوالرسول‏صلی الله علیه وآله و یقاتل علی التاویل ولا تاخذه فی‏الله لومة‏لائم...»

علی ‏علیه السلام قدم، جای پای پیامبرصلی الله علیه وآله می‏ نهاد و طبق تاویل و باطن قرآن کریم می‏جنگید و در راه خدا از سرزنش هیچ ملامتگری نمی ‏هراسید.

بدیهی است جنگ با معاویه کار آسانی نبود زیرا به بسیاری از مردم قبولانده بود که خال المؤمنین، کاتب وحی، فامیل پیامبرصلی الله علیه وآله خونخواه عثمان، مجری قرآن و... من هستم!.

از پیامبرصلی الله علیه وآله روایت‏شده که:
«ان للقرآن ظهرا و بطنا و لبطنه بطن الی سبعة ابطن (50) »
حقیقتا برای قرآن ظاهر و باطنی است و بطن آن نیز دارای باطنی است تا هفت‏ باطن.

طبق روایتی، از امام علی‏علیه السلام پرسیدند آیا جز قرآن [غیر از قرآن رایج] چیزی از وحی نزد شما هست؟ فرمود:
«لا، والذی فلق الحبة و براالنسمة الا ان یعطی عبدا فهما فی کتابه (51) »
یعنی نه، سوگند به آن خدایی که دانه را شکافت و رویانید و جان‏دار را آفرید [غیر از قرآن چیزی نزد ما نیست] مگر خدا به بنده‏ای توفیق فهم کتابش را عطا فرماید.
یعنی هرگونه علم غیب و آگاهی که داریم به برکت فهم قرآن کریم است، بدیهی است منظورشان پنهان قرآن است نه پیدای آن، که برای همگان قابل فهم است.
از حضرت صادق ‏علیه السلام روایت ‏شده که کتاب خدا چهار بخش است:

«العبارة والاشارة و اللطائف و الحقائق، فالعبارة للعوام و الاشارة للخواص و اللطائف للاولیاء والحقائق للانبیاء» (52)
قرآن شامل عبارت، اشارت، لطایف و حقایق است، عبارت برای همگان است و اشارت برای خواص و لطایف برای اولیای خدا و حقایق برای پیامبران است.