مقابله اثربخش با بحران در زندگی

«نگرانی، مرا کاملاً درهم شکسته بود. ذهنم چنان آشفته و ناراحت بود که نمی توانستم هیچ لذتی در زندگی ببینم. اعصابم چنان تحت فشار بود که نه می توانستم شب بخوابم و نه در روز استراحت کنم. من حق طبیعی خانواده ام را برای یک زندگی عادی و شاد، تهدید می کردم. من زندگی خودم را هم تهدید می کردم. احساس می کردم که دیگر نمی توانم به خودم اعتماد کنم. احساس می کردم که کاملاً شکست خورده ام».

وقتی همه چیز در تاریک ترین و بدترین وضع بود و به نظر نمی آمد که برای رهایی از این بحران، چیزی بتواند به من کمک کند، مادرم کاری برایم کرد که هرگز فراموش نخواهم کرد و به خاطر آن همیشه خدا را شکر می گویم. او مرا به «مبارزه» واداشت... بنابراین، از همان روز، مبارزه را شروع کردم و با خود، عهد بستم این مبارزه را تا پیروزی ادامه دهم.

من که تا آن روز به جای زندگی کردن از زندگی فرار می کردم، تصمیم گرفتم تسلیم شرایط نشوم، با آن روبه رو شوم و با شرایط بحرانی، مبارزه کنم. در این زمان بود که به تدریج، معجزه واقعی روی داد: من قوی تر و قوی تر شدم. دیگر می توانستم با شادمانیِ سلامتی، و شادمانیِ زندگی بیدار شوم و امیدوار، روز جدیدی را آغاز کنم...

نگرانی و بحران، چرا؟

شمار فرصتها و تهدیدات در زندگی ماشینی عصر نوین، افزایش یافته و بروز نگرانی و بحران در عرصه زندگی روبه فزونی گذاشته است.

تنشهای روحی - روانی و بحرانها و نگرانیها - از هر نوع که باشد، - آثار قابل ملاحظه ای بر زندگی آدمی خواهد داشت. از همین روی، نیاز به آشنایی با اصول و شیوه های اثربخش «مدیریتِ بحران» در زندگی، بیش از پیش احساس می شود.

مفهوم شناسی بحران

از منظر روانشناسیِ سلامت، «بحران» به معنای شرایطی است که در آن، فرد در برابر یک موقعیت تهدید کننده قرار می گیرد و تعادل جسمی و روانی خود را از دست داده، با اختلالات عاطفی و رفتاری مواجه می شود. این حالت می تواند از چند ساعت تا چند هفته به طول انجامد.(1)

حالت پیش گفته را روانشناسان، با مفاهیمی همچون: اضطراب، دل نگرانی، وحشت، بیم و ناراحتی، و فشارهای روانی (اِسترِس) توصیف پذیر می دانند.

آثار و پیامدها

تنش یا بحران می تواند هم جنبه مثبت داشته باشد و هم منفی، هم سازنده باشد و هم زیان بخش! از این لحاظ که فرد برای حل رویداد پیش آمده به رفتارها و روشهای غیرمنطقی و ناسازگارانه متوسل می شود که نتیجه آن، آسیب و اختلال در عملکردهای اجتماعی و روانی می گردد، جنبه منفی و مخرّب بروز می کند. امّا از آن جهت که زمینه ای برای کوشش و تلاش بیشتر به منظور غلبه بر وضعیت ناخوشایند، فرصتی برای رشد و یادگیری است و باعث رشد و تحوّل و

احساس اعتماد به نفس می گردد، نتیجه مثبت به ارمغان خواهد داشت.

چنانچه فرد در شرایط بروز بحران و وضعیت فشار و تنش، توانایی مدیریت صحیح بحران را نداشته باشد و نتواند از بین راه حلها و واکنشهای احتمالی نسبت به وضعیت پیش آمده، مناسب ترین و اثربخش ترین شیوه را برگزیند و اعمال کند، تنش و فشار بر او چیره می شود و با ایجاد تغییرات روانی - جسمانی، نظم فعالیت غدد درون ریز وی تغییر کرده، باعث ترشّح هورمونهایی نظیر «آدرنالین»، «نورآدرنالین» و «سروتونین» می شود، و زمینه ای برای بروز اختلالات خُلقی: اضطراب، استرس، نگرانی، افسردگی، درماندگی و به کار افتادن رفتارهای نابهنجار می گردد. با اختلال در تعادل روانی - جسمانیِ شخص، واکنشهای او، به صورت غیرمنطقی، تند و خشن جلوه می کند، که ادامه روند فوق، منجر به پیدایش بیماریهای «سایکوروماتیک» یا اختلالات روان - تنی، نظیر: بیماری عروق کرونر، دستگاه گوارش، زخم معده، فشار خون بالا، تپش قلب و... خواهد شد.

در نتیجه، عدم کنترل بهنگام بحران در زندگی، در سیستم ایمنی بدن، اثرات نامطلوبی بر جای خواهد گذشت.(2)

آلکسیس کارل(Alexis carrel)، برنده جایزه نوبل پزشکی گفته است:

«آنان که نمی دانند چگونه با بحرانها و نگرانیها مقابله کنند، در جوانی می میرند».(3)

افلاطون نیز گفته است:

«بزرگ ترین اشتباه پزشکان آن است که می کوشند بدون درمان روان، بدن را درمان کنند».(4)

پژوهشهای جدید در این زمینه نیز نشانگر آن است که: «هفتاد درصد از کل بیمارانی که به پزشکان مراجعه می کنند، اگر بتوانند خود را از بحرانها و نگرانیهای زندگی خلاص سازند، قادر خواهند بود خود را درمان کنند».(5)

پس نگرانیها را متوّقف و بحرانها را کنترل کنید؛ چرا که تنش و نگرانی حتی قوی ترین افراد را هم می تواند بیمار کند.

مدیریت بحران

همان طور که پیش از این اشاره شد، تنش و فشار در سطح پایین، موجب تحرّک و تلاش بیشتر و عملکرد بهتر می گردد، امّا تنشهای در سطح بالا (یعنی: بحران) باید کنترل گردد؛ زیرا زیانبخش و نابودکننده زندگی است.

در زمینه اداره و مدیریت بحران نمی توان برای تمام افراد، نسخه یکسانی تجویز کرد؛ امّا یک سلسله اقدامات اصولی و عمومی وجود دارد که از طریق آنها می توان بحران را مهار نمود.

بنابراین، مقصود از مدیریت بحران یعنی: «توانایی شخص در شناخت، تجزیه و تحلیل منطقی مشکل و به کار بردن شیوه های اثربخش، و روشهای سازگارانه و ارائه واکنشهای صحیح منطبق بر واقعیت در مواجهه با معضل و بحران در زندگی».(6)

دوست عزیز! اغلب ما قوی تر از آن هستیم که فکر می کنیم. ما منابعی درونی داریم که احتمالاً هرگز از آنها استفاده نکرده ایم. انگیزه

درونی و اراده آدمی تواناترین عامل برای ارتقا و تعالی زندگی در سایه تلاش آگاهانه است. پس بیا با مدیریت صحیح از به هدر رفتن این منابع ارزشمند جلوگیری کنیم.