اشاره:
همة سخنان پیشوایان دین راهگشا، پندآموز و روح‌افزا هستند و آدمی را در رسیدن به سر منزل مقصود یاری میدهند؛ ولی برخی از این سخنان حوزة تأثیرگذاری گسترده‌تری دارند و چون چراغی فروزنده، همة گسترة راهی را که انسان در مسیر کمال در پیش رو دارد، روشن میسازند. ما از این احادیث با عنوان احادیث راهبردی تعبیر میکنیم.
در یکی از کلمات قصار امام علی(ع) چنین آمده است: «هر کس رابطة میان خود و خدا را نیکو سازد، خداوند رابطة او را با مردم نیکو سازد و هر که کار آخرت را به صلاح آورد. خداوند کار او را اصلاح فرماید و هر کس اندرز دهندة خود باشد، خدا بر او نگهبانی گمارد.»1
حضرت امیر(ع) در این کلام کوتاه، ولی بسیار پرمعنا و ارزشمند، از یک سو رابطة انسان با خدا، خود و دیگران و از سوی دیگر، رابطة او را با دنیا و آخرت بیان میکند و تصویر جامعی از نظام ارتباطات اسلامی ارائه میدهد.
الف) رابطة انسان با خدا و دیگران
برخلاف تصوّر بسیاری از ما که رابطه با خدا را در عرض دیگر روابط اجتماعیمان و گاه حتّی در حاشیة آن تحلیل و ارزیابی میکنیم، امام علی(ع) رابطه با خدا را اساس ارتباطات اجتماعی و اصلاح این رابطه را مقدّمه و زمینه‌ساز اصلاح دیگر روابط میداند.
این دیدگاه، دو نتیجة اساسی در پی دارد. نخست اینکه اگر در پی اصلاح رابطة خود با دیگران، اعمّ از پدر و مادر، همسر، فرزندان، خویشان، بستگان، دوستان، همسایگان، همکاران، همشهریها و هم‌میهنان خود هستیم، باید رابطة خود را با خدا اصلاح کنیم. در این صورت، خداوند، خود رابطة ما را با دیگران نیکو میسازد.
دوم اینکه، اگر در رابطة اجتماعیمان نقص و خللی احساس میکنیم، باید در درجة نخست، رابطة خود با خدا را وارسی و عیب و نقص‌های آن را برطرف کنیم.
هیچ اندیشیده‌ایم که چرا مردم، ناخودآگاه مردان خدا و انسان‌های شایسته را دوست میدارند و به آنها احترام میگذارند؟! این نیست مگر به دلیل مهری که خداوند در دل مردمان نسبت به این بندگان ایجاد میکند.
ب) رابطة انسان با دنیا و آخرت
برخی انسان‌ها در مسیر رسیدن به جاه، مال، مقام و موقعیّت اجتماعی و همة آنچه که از مظاهر فریبندة دنیا به شمار میآید، همة باورها و ارزش‌ها را زیر پا میگذارند و آخرت خود را به قیمت دنیا بر باد میدهند؛ غافل از اینکه اگر در پی اصلاح امر آخرت خود برآیند و در همة فعل و ترکشان حساب و کتاب روز جزا را در نظر داشته باشند، خداوند، امر دنیای آنها را هم به بهترین شکل اصلاح میگرداند.
این مطلبی است که در دومین فراز سخن امیرمؤمنان، علی(ع) به آن تصریح شده است.
قرآن کریم نیز در این باره میفرماید:
«مَن كَانَ یُؤْمِنُ بِاللهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ وَمَن یَتَّقِ الله یَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا٭ وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لَا یَحْتَسِبُ و َمَن یَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ؛2
و هر کس از خدا پروا کند، [خدا] برای او راه بیرون شدنی قرار میدهد و از جایی که حسابش را نمیکند، به او روزی میرساند و هر کس بر خدا اعتماد کند، او برای وی بس است.»
ج) رابطة انسان با خود و خدا
سومین مطلبی که در کلام امیرالمؤمنین(ع) به آن پرداخته شده، موضوع رابطة انسان با خود از یکسو و رابطة او با خدا از سوی دیگر است. براساس این کلام، انسان زمانی میتواند به خوبی با خدا ارتباط برقرار کند و از حفظ و حراست الهی بهره‌مند شود که ابتدا با خود رابطة خوبی برقرار کرده و نظارت مناسبی بر اعمال و رفتار خود داشته باشد.
این همان حالتی است که مولا علی(ع) از آن به عنوان داشتن اندرزگوی درونی تعبیر کرده است؛ یعنی حالتی که انسان، پیوسته پندار، رفتار و گفتار خود را واکاوی کند و در صورت بروز هرگونه خطا، لغزش و اشتباه، چون اندرزگویی مشفق، نفس خود را نصیحت کند و از سرانجام ناگوار گناه و معصیت برحذر دارد. در این صورت خداوند با گماردن نگهبانی از فرشتگان، او را از افتادن در وادی هلاکت و گمراهی در امان نگه می دارد.
پی‌نوشت‌ها:
1. نهج‌البلاغه، ترجمة: محمّد مهدی فولادوند، مواعظ (کلمات قصار)، ش 89، ص 433.
2. سورة طلاق (65)، آیات 2 و 3.
منبع:ماهنامه موعود
منبع:راسخون
