چگونگی خلقت عالم، همیشه به عنوان یکی از رمزآلودترین و قدیمی‌ترین سؤال‌های انسان بوده است. همواره در امور مبهم و این‌چنینی، یکی از منابع علمی که مورد رجوع قرار گرفته، وحی و ادیان آسمانی بوده است. نکته اینجاست که علوم بسیاری، بر انسان‌ مخفی نگاه داشته شده است. دلایل مخفی ماندن آن‌ها شامل حکمت‌هایی است که از جمله آن‌ها می‌توان به سنّت امتحان الهی، راه تلاش برای یادگیری، عدم ظرفیّت روحی بشر در آن زمان و مفسده‌های احتمالی در آن برهه از تاریخ اشاره کرد. یکی از سؤال‌ها در این باب، پرسش از وجود یا عدم وجود موجودات زنده و هوشمند در آسمان‌هاست. این‌که؛ آیا در غیر از این کره خاکی، موجودات زنده دیگری در دل‌ آسمان‌ها زندگی می‌کنند یا خیر؟ در این نوشتار، نگاهی گذرا به آیات و روایات در این‌باره خواهیم داشت.

جنبدگان آسمانی در قرآن
قرآن کریم در مواردی با بکار بردن واژه "دابّه"، گمان‌های فراوانی را نسبت به تأیید وجود موجودات زنده در فضا، ایجاد کرده است. از جمله این موارد، آن‌ است؛ که می‌فرماید: «وَ مِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَثَّ فيهِما مِنْ دابَّةٍ وَ هُوَ عَلى‏ جَمْعِهِمْ إِذا يَشاءُ قَدير [شوری/29] و از آيات اوست، آفرينش آسمان‌ها و زمين و آن‌چه از جنبندگان در آن‌ها منتشر نموده و او هر گاه بخواهد بر جمع آن‌ها تواناست!» "دابّة" هم موجودات زنده ذره‌‏بينى را شامل مى‏‌شود؛ كه داراى حركت ظريف و مرموزى هستند، و هم حيوانات غول‌‏پيكرى كه ده‌ها متر طول و ده‌ها تن وزن دارند. هر يك به نوعى تسبيح حق مى‏‌گويند، و ثناخوان او هستند و با زبان حال، بيانگر عظمت و قدرت علم بى‌‏پايان او! [1] علّامه طباطبایی ذیل تفسیر این آیه شریفه می‌گوید: «از ظاهر آن، برمى‏‌آيد كه در آسمان‌ها نيز جنبندگانى هست، و اين‌كه بعضى، جنبندگان آسمان را به ملائكه تفسير كرده‌‏اند، صحيح نيست؛ زيرا اوّلاً آيه شريفه، مطلق است، و نمى‏‌شود بدون دليل آن را مقيّد به يك نوع جاندار كرد، و ثانياً اصولا اطلاق كلمه "دابّة" بر فرشتگان، معهود نيست.»[2] عبارت "مَن فی السماوات" نیز تائیدی دیگر بر این مطلب است. زیرا "مَن" در مورد انسان‌ها به کار می‌رود.[3][4] چنان‌که می‌فرماید: «إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِلاَّ آتِي الرَّحْمنِ عَبْدا [مریم/93] تمام كسانى كه در آسمان‌ها و زمين هستند، بنده اويند!»

موجودات ناشناخته در روایات
روایات اهل بیت (علیهم السلام) در ارتباط با موجودات زنده غیر از انسان‌، که در دیگر سیّارات و نقاط مختلف آسمان زندگی می‌کنند، به شکل‌ها و با تعابیر مختلفی بیان شده است. به نوعی که نمی‌توان از آن‌ها جزئیّات خاصّی را کشف کرد؛ بلکه با بیانی رمزی، دلالت بر اصل خلقت موجودات مادّی غیر انسان دارند. شیوه بیان این روایات، به شکلی است که جای تحقیق علمی و تجربی در مورد جزئیّات وجود چنین موجوداتی را باز گذاشته است. چیزی که قابل توجّه است آن‌که، در بعضی از روایات، اهل بیت (علیهم السلام)، به علم خود نسبت به چنین موجوداتی اشاره می‌کنند. به عنوان مثال، جابر می‌گويد: از امام باقر (علیه السلام) شنيدم كه مي فرمودند: «همانا بيرون از اين خورشيد شما، چهل چشمه‌ي خوشيد است؛ كه از هر خورشيدي تا خورشيد ديگر چهل روز فاصله است. در آن، مخلوقات فراواني هستند؛ كه نمي‌دانند آيا خدا آدمي خلق كرده يا نه! و بيرون اين ماه شما، چهل ماه است؛ كه بين ماهي تا ماه ديگر مسير چهل روز است. در آن مخلوقات فراواني هستند كه نمي‌دانند آيا خدا آدمي خلق كرده يا نه.»[5][6]

نتیجه این‌که؛ روایات متعدّدی از اهل بیت (علیهم السلام) به دست ما رسیده، که به صورت کلّی و یا با ذکر خصوصیّاتی به شکل رمزی، به اصل خلقت موجودات ناشناخته دیگر، غیر از انسان اشاره دارد. دلیل عدم توضیح دقیق ویژگی‌های این موجودات خارج از کره زمین در زمان نقل حدیث، عدم ظرفیّت فکری آن عصر و نبود شرایط و یا اولویّت برای این علم و امثال این دلایل است. شایسته توجّه است که اطّلاع از موجودات مورد بحث، علمی نیست که دانستن آن ضرورتی برای زندگی ما داشته باشد و یا تکالیف الهی که بر عهده ماست را تغییر دهد!

پی‌نوشت
[1] مكارم شيرازى، ناصر؛ تفسير نمونه، ناشر: دار الكتب الإسلامية، تهران، سال چاپ: 1374، ج‏20، ص437.
[2] موسوى همدانى سيد محمد باقر؛ ترجمه تفسير الميزان،ناشر: دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ مدرسين حوزه علميه قم، سال چاپ: 1374، ج‏18، ص84.
[3] "و مَنْ عبارة عن النّاطقين، و لا يعبّر به عن غير النّاطقين إلا إذا جمع بينهم و بين غيرهم، كقولك: رأيت مَنْ في الدّار من النّاس و البهائم، أو يكون تفصيلا لجملة يدخل فيهم النّاطقون، كقوله تعالى: فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي الآية [النور/ 45]. و لا يعبّر به عن غير النّاطقين إذا انفرد."
[4] راغب اصفهانى حسين بن محمد؛ المفردات في غريب القرآن، ناشر: دارالعلم الدار الشامية، دمشق بیروت، سال چاپ: 1412، ج1، ص778.
[5] إِنَّ مِنْ‏ وَرَاءِ شَمْسِكُمْ‏ هَذِهِ‏ أَرْبَعِينَ عَيْنَ شَمْسٍ مَا بَيْنَ شَمْسٍ إِلَى شَمْسٍ أَرْبَعُونَ عَاماً فِيهَا خَلْقٌ كَثِيرٌ مَا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ آدَمَ أَوْ لَمْ يَخْلُقْهُ وَ إِنَّ مِنْ وَرَاءِ قَمَرِكُمْ هَذَا أَرْبَعِينَ قَمَراً مَا بَيْنَ قَمَرٍ إِلَى قَمَرٍ مَسِيرَةُ أَرْبَعِينَ يَوْماً فِيهَا خَلْقٌ كَثِيرٌ مَا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ آدَمَ أَوْ لَمْ يَخْلُقْ.
[6] مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، بحار الأنوار، ناشر: دار إحياء التراث العربي‏، بيروت، سال چاپ: 1403 ق، ج27، ص45.