درس دوازدهم
فلسفه بلاها و مصائب (بخش اول)
بعد از بحث در اينکه خداوند عادل است و تمام کارهاي او بر مبناي حکمت است بعضي مسائل ظاهرا ابهام دارد که بايد پاسخ آنها روشن شود يعني بدانيم چگونه آفات و بلاها، دردها و رنجها، ناکاميها و شکستها، نقصها و کبودها با عدالت خداوند سازگار است. با کمي دقت روشن مي شود که اين امور همه در مسير عدل الهي بوده و مخالف عدالت نيست. در برابر سوالات مذکور دو پاسخ عمده وجود دارد:
1 ـ کوتاه و اجمالي 2 ـ تفصيلي
پاسخ اجمالي: وقتي با دلائل عقلي و نقلي ثابت شد که خداوند حکيم و عادل است و تمام آفرينش او از روي هدف و حکمت است و اينکه خداوند هيچگونه نياز به هيچ کس و هيچ چيز ندارد و از همه چيز آگاه است در نتيجه هيچ کاري بر خلاف حکمت انجام نمي دهد و ظلم که زائيده جهل و عجز است درباره ذات مقدس او تصور نمي شود پس اگر ما نتوانستيم فلسفه حوادث مذکور را بفهميم بايد اعتراف کنيم که اين از محدوديت آگاهي ماست، هر کس خداوند را با صفاتش شناخت اين پاسخ برايش کافي و قانع کننده است.
پاسخ تفصيلي (مصائب خود ساخته): در زندگي مصائب زيادي دامن انسان را مي گيرد که عامل اصليش خود اوست عامل بسياري ازناکاميها، سستي و تنبلي و ترک تلاش و کوشش است، بسياري از بيمارها ناشي از شکم پرستي و هواي نفس است، بي نظميها هميشه عامل بدبختي بوده و اختلاف و پراکندگي هميشه مصيبت زا و بدبختي آفرين است و عجب اين است که بسياري از مردم اين روابط علت و معلولي را فراموش کرده و همه را به حساب دستگاه آفرينش مي گذارند، علاوه بر اينها بسياري از نقصها و کمبودها، از قبيل ناقص الخلقه بودن (کور، کر و لال، فلج شدن) بعضي از نوزادان در اثر سهل انگاري پدر و مادر و مراعات نکردن دستورات شرع و امور بهداشتي است، گرچه کودک بي تقصير است ولي اين اثر طبيعي ظلم و جهل پدر و مادر است، (خوشبختانه از پيشوايان معصوم عليهم السلام دستوراتي براي جلوگيري از نقصها رسيده، حتي براي خوش استعداد شدن و يا زيبايي نوزاد دستوراتي فرموده اند). طبيعي است اگر والدين اين دستورات را مراعات نکنند مسئول نواقص خواهند بودن و هيچ يک از اينها را نمي شود به حساب کار خداوند گذاشت بلکه همه اينها مصائب خود ساخته است که انسان براي خودش يا ديگران فراهم ساخته است، قرآن در اين رابطه مي فرمايد: ما اصابک من حسنه فمن الله و ما اصابک من سيئه فمن نفسک آنچه از حسنات (خوبيها و پيروزيها) به تو مي رسد از ناحيه خداوند است و آنچه از بديها (ناراحتيها و شکستها) دامنگير تو مي شود از ناحيه خود تو است.1 در جاي ديگر مي فرمايد: ظهر الفساد في البر و البحر بما کسبت ايدي الناس ليذيقهم بعض الذي عملوا لعلهم يرجعون فساد در خشکي و دريا به خاطر کارهايي که مردم انجام مي دهند آشکار شده خداوند مي خواهد نتيجه بعضي ازاعمال آنها را به آنها بچشاند شايد بازگردند.2

حوادث ناگوار و مجازات الهي
در احاديث اسلامي نيز به طور گسترده چنين آمده: بخش زيادي از مصائبي که دامنگير انسانها انسانها مي شود جنبه مجازات و کيفر گناهان دارد.
در حديثي از امام رضا عليه السلام رسيده: کلما احدث العباد من الذنوب مالم يکونوا يعملون احدث لهم من البلاء مالم يکونوا يعرفون هر زمان بندگان گناهان تازه اي که قبلا نمي کردند انجام دهند، خداوند بلاهاي تازه و ناشناخته اي بر آنها مسلط مي سازد. 3
از امام صادق عليه السلام نقل شده: ان الرجل ليذنب الذنب فيحرم صلاه الليل و ان عمل الشر اسرع في صاحبه من السکين في اللحم گاه انسان گناهي مي کند و از نماز شب محروم مي گردد تاثير شوم عمل شر در صاحبش از کارد در گوشت سريعتر است. 4
علي عليه السلام مي فرمايند: به خدا قسم رفاه و خوشي از ملتي زائل نمي گردد مگر به واسطه کردار زشتي که انجام دادند زيرا خداوند به بندگان ستم نمي کند. 5
در جاي ديگر اميرالمومنين عليه السلام مي فرمايند: از گناهان اجتناب کنيد که تمام بلاها و کبود روزي به واسطه گناه است حتي خراش بدن و زمين خوردن و مصيبت ديد، خداوند عزوجل مي فرمايد: هر مصيبتي که به شما مي رسد نتيجه و اعمال خود شماست.6

سوال در مورد عموميت مجازات
از نظر قرآن و روايات و شواهد تاريخي بسياري از مصائب و بلاها جنبه مجازات و کيفر دارد، سوالي که مطرح مي شود اين است که اقوام گرفتار عذاب و مجازات از دو طبقه ظالم و مظلوم، مومن و کافر بودند چرا همه گرفتار عذاب شده و هلاک شدند؟
جواب: از ديدگاه اسلام مصائب و گرفتاريهاي مظلومين و يا مومنين به خاطر ترک نمودن نهي از منکر و مبارزه نکردن با فساد و ظالمين اس، اتقوا فتنه لا تصبين الذين ظلموا منکم خاصه بپرهيزيد از فتنه اينکه آثارش فقط براي ستمگران نيست بلکه همه را مي گيرد؟ 7
قال رسول الله صلي الله عليه و آله و سلم لتامرن بالمعروف و لتنهن عن المنکر اوليعمنکم عذاب الله حتما امر به معروف و نهي از منکر کنيد و گرنه عذاب عمومي خداوند شما را فرا مي گيرد. 8
سوال ديگر اينکه: گاهي ستمگران و گنهکاران را مي بينيم وضع زندگي دنيوي آنها خيلي خوب است و هيچ گرفتاري و عذابي بر آنها نيست و در مقابل انسانها شايسته و مومني را گرفتار مي بينيم.
جواب: از آيات و روايات استفاده مي شود که نعمتها و مهلتها براي، ستمگران و گنهکاران موجب شدت عذاب آنهاست: و لا يحسبن الذين کفروا انما نملي لهم خير لانفسهم انما نملي لهم ليزداد و ا اثما و لهم عذاب مهين هرگز گمان نکنند کسانيکه کافر شدند مهلتي که به آنها داده ايم خير آنهاست ما به آنها ملهت داديم تا گناهانشان را بيشتر کنند و براي آنها عذابي خوار کننده است.9
قال علي عليه السلام: يابن آدم اذا رايت ربک سبحانه يتابع عليک نعمه و انت تعصيه فاحذره علي عليه السلام فرمود: زمانيکه ديدي پروردگارت مرتب به تو نعمت مي دهد و تو معصيت او را مي کني پس برحذر باش از او.10
عن الصادق عليه السلام: اذا اراد الله بعيد خيرا فاذنب ذنبا تبعه بنقمه فيذکره الاستغفار و اذا اراد الله بعبد شرا فاذنب ذنبا تبعه بنعمه لينسيه الاستغفار و يتمادي به و هو قال الله عزوجل: (سنستد رجهم من حيث لا يعلمون) بالنعم عند المعاصي هنگاميکه که خداوند خير و سعادتي براي بنده اي بخواهد اگر گناهي کرد او را به ناراحتي مبتلا مي کند و استغفار را به ياد او مي آورد و زمانيکه براي بنده اي (بر اثر طغيانگري او) شري بخواهد اگر گناهي کرد نعمتي به او مي دهد تا استغفار را فراموش کند و به راه خود ادامه دهد و اين همان چيزي است که خداوند فرموده: ما آنها را از آنجا که نمي دانند تدريجا به سوي عذاب مي بريم به اينگونه که هنگام معصيت به آنها نعمت مي دهيم. 11
تمرين:
1 ـ پاسخ اجمالي که براي حوادث ناگوار هست بيان فرمائيد.
2 ـ منظور از حوادث خود ساخته چيست؟
3 ـ مصائب و گرفتاريهاي مظلومين و مومنين براي چيست حديث پيغمبر اکرم صلي الله عليه و آله و سلم را بيان کنيد.
4 ـ استدراج يا عذاب تدريجي را تعريف کنيد.

1 ـ سوره نساء، آيه 79.
2 ـ سوره روم، آيه 41.
3 ـ بحار الانوار، جلد 70، صفحه 354.
4 ـ همان منبع، صفحه 358.
5 ـ نهج البلاغه، خطبه 178.
6 ـ سوره نساء آيه 79 ـ بحار الانوار، جلد 83، صفحه 350 (براي توضيح بيشتر به تفسير برهان، جلد 4، صفحه 127 و نور الثقلين ذيل آيه 78 و بحار الانوار، جلد 78، صفحه 52 مراجعه شود).
7 ـ سوره انفال، آيه 15.
8 ـ وسائل الشيعه، جلد 11، صفحه 407.
9 ـ سوره آل عمران، آيه 173.
10 ـ شرح ابن ابي الحديد، جلد 19، صفحه 275.
11 ـ اصول کافي، جلد 2، باب استدراج، حديث 1.