برای آموزش و حفظ قرآن، هیچ زمانی دیر نیست. در میان حافظان شمار کسانی که قرآن را در سنین بالا به خاطر سپردند، اندک نیست. حضرت آیت الله مکارم شیرازی ـ دام ظلّه العالی ـ در درس خارج فقه می فرمود:مرحوم آیت الله خویی ـ قدس سره ـ در دوران پیری به حفظ قرآن مشغول شدند.

بنابراین، در هر سن و موقعیتی می توان به حفظ قرآن روی آورد. البته در کودکی ذهن برای فراگیری معلومات آمادگی بیش تری دارد. و باید آن را بهترین زمان حفظ قرآن به شمار آورد. رسول خدا ـ صلی اللّه علیه و آله ـ می فرماید:«آموختن در کودکی چون نقشی است که بر سنگ حک شده باشد؛ و آن که در بزرگسالی می آموزد چون کسی است که بر آب می نویسد.

به تجربه دو تن از افرادی که فرزندان خود را از همان کودکی تحت تربیت قرآنی قرار داده اند اشاره می شود.

روش استاد طباطبائی در حفظ قرآن

آقای طباطبائی پدر علم الهدی، در مورد روش حفظ قرآن سید محمد حسین و آموزش کودکان چنین می گوید:
خردسالانی که هنوز به مدرسه نرفته اند دو دسته اند، عده ای قبل از ورود به دبستان با حروف و ترکیب آنها، و حرکات آشنا و قادر به روخوانی قرآن هستند و عده ای این طور نیستند. نونهالانی که با روخوانی قرآن آشنایی دارند کار کردن با آنها بسیار آسان تر است از نونهالانی که با روخوانی آشنا نیستند.
علم الهدی از همین دستة دوم بود. وقتی من کار حفظ را با ایشان شروع کردم تقریباً دو سال و چهار ماه داشت. با اینکه او به خاطر هوش سرشارش توانسته بود جزء سی ام قرآن کریم را خود به خود با شنیدن درس های مادرش و شرکت در مباحثة خواهرانش حفظ کند، اما او نه خواندن می دانست نه نوشتن، و نه به درستی می توانست حروف و کلمات را تلفظ نماید.
من ابتدا از اول سورة ملک (اول جزء 29) درس را به طور جدی و منظم با حفظ روزی نیم خط شروع نمودم و هر هفته کم کم به مقدار درس اضافه می کردم، تا وقتی که جزء 29 تمام شد. بعد از آن منتقل شدیم به اول قرآن کریم و درس را از آنجا پی گرفتیم. اما پس از مدتی مواجه شدم با چند مشکل:
اول اینکه علم الهدی نمی توانست به تنهایی درس های گذشته را دوره نماید چون او روخوانی قرآن را نمی دانست و این مطلب وقت زیادی را از من گرفت.
دوم اینکه درس ما خیلی به قول معروف خشک شده بود و این حالت با روحیة یک بچة سه ساله مناسب نبود.
سوم اینکه هر چه معانی آیات را برای او توضیح می دادم به خوبی درک می کرد اما آن معانی را با جملات و کلمات آیات نمی توانست تطبیق بدهد.
به ذهنم رسید برای برطرف نمودن مشکل اول، علم الهدی را با حروف الفبا و کم کم با روخوانی آشنا کنم. و همچنین برای فائق آمدن بر دو مشکل دیگر راه حلی به ذهنم رسید و آن اینکه:برای تفهیم معانی به او از حرکات دست و صورت استفاده کنم. ابتدا آیه ای را انتخاب کردم و برای هر یک از کلمات آیه، اشاره ای متناسب با معنای آن کلمه ساختم. سپس آیة مذکور را ابتدا توضیح دادم و بعداً همزمان با قرائت آیه به کلمات آن نیز اشاره نمودم.
فردای آن روز با کمال تعجب ملاحظه کردم که علم الهدی آیه ای را که من با اشاره به او یاد دادم به خوبی درک نموده و کلمه به کلمه می توانست ترجمه نماید. هر روز که می گذشت سید محمد حسین علاقة بیشتری به این شیوه نشان می داد. مدتی بعد متوجه موضوع جالبی شدم و آن اینکه وقتی من به جمله یا کلمه ای از آیات محفوظه با این شیوه اشاره می کردم او به سرعت آن جمله و کلمة اشاره شده را می خواند. اینقدر این روش در محمدحسین تأثیر داشت که به راحتی آیات را ترجمه می کرد و از آنها در صحبت هایش استفاده می نمود و به کار می برد. من هم او را تشویق می کردم. (روشهای اشاره ای فوق الذکر را در جامعة القرآن الکریم وابستة به استاد طباطبائی به صورت کتاب درآورده و در بازار موجود می باشد.)
لازم به ذکر است که من در کنار حفظ قرآن در آن موقع، به محمدحسین اشعار گلستان و روایات کتاب شریف اصول کافی را نیز یاد می دادم و این خود باعث تنوع در کار شده بود.

روش حفظ قرآن

روش استاد وزیری در حفظ قرآن

ایشان برای دوره های مختلف سنی 5 روش را معرفی می کند که در اینجا دو روش آنرا که برای گروه سنی «قبل از تولد تا پایان شیرخوارگی» و «دو سالگی تا هفت سالگی» است، اشاره ای مختصر می نمایم.

روش اول حفظ قرآن:«قبل از تولد تا پایان شیرخوارگی»

الف) قبل از تولد:
کارهای مربوط به والدین:
«نیت»، «با وضو بودن در دوران بارداری»، «رعایت حجاب کامل اسلامی نه عرفی»، «تناول غذای ساده و حلال»، «اجتناب از گناهان کبیره»، «عدم ترک نماز اول وقت و نماز شب»، «تلاوت قرآن در هر روز»، «خواندن ترجمة آیات و دقت در معنا، مفاهیم و عبارات قرآنی»، «مطالعة تفاسیرگوناگون قرآن»، «شرکت مداوم در مجالس قرآنی»، «آموزش حفظ قرآن به دیگران»، «استغفار به درگاه الهی درهر روز»، «توسل به چهارده معصوم ـ علیهم السلام ـ»، «دعا برای فرزند».
ب) بعد از تولد:
وقتی فرزند متولد شد، باید 12 نکته را مدنظر داشت که ده مورد آن شبیه موارد قبلی است اما دو مورد دیگر آن از این قرار است:
ـ آموزش قرآن از روز اول تولد فرزند، به این صورت که مادر، هر موقع به فرزند شیر می دهد قرآن بخواند و سعی کند با یک برنامه ریزی منظم در دوران شیر دادن چند بار قرآن راختم کند.
ـ با انتخاب ترتیل یکی از اساتید قرآن کریم برای کودک، به نیت چهارده معصوم ـ علیهم السلام ـ نوار چهارده بار تکرار از همان استاد تهیه کند. منظور این است که هر آیه چهارده بار پشت سر هم تکرار شود. برای این کار هر صفحه از قرآن به خط «عثمان طه» روی یک نوار ضبط شود پس از این که از اول تا آخر صفحه هر آیه را 14 بار ضبط کردید پنج بار هم کل صفحه را در ادامه آن ضبط کنید تا نوار پر شود. وقتی نوار آماده شد ضبط را روشن کنید و کنار بچه بگذارید و بچه را به حال خود رها کنید، بچه مشغول تغذیه است، بازی می کند، گریه می کند، در هر حالی که هست شما بگذارید صدای قرآن پخش شود. یکی از بهترین زمانها وقتی است که بچه می خواهد استراحت کند. ضبط را روشن کنید تا بچه با شنیدن صدای قرآن به خواب برود. سعی کنید این نوار را روزی 5 مرتبه برای بچه پخش کنید چون بچه در دورة شیرخوارگی اش کاری انجام نمی دهد و نمی تواند زیاد این طرف و آن طرف برود و لزومی ندارد کسی هم کنارش بنشیند. اگر کسی مراحل چهارده گانه دوران بارداری و مراحل دوازده گانه دوران شیرخوارگی را به خوبی انجام داد حتما نتیجه ی معجزه آسایش را میبیند.

روش دوم حفظ قرآن:«برای گروه سنی 2 تا 7 سالگی»

در این روش کودک به همراه سائر اعضاء خانواده به حفظ کل قرآن نائل می شوند به شرطی که همه همدیگر را همراهی کنند. خلاصة این روش اینگونه است که با استفاده از همان نوار 14 بار تکرار هر صفحه را در چهار روز و هر روز سه بار کار می کنیم به این صورت که:
روز اول:ضبط روشن باشد و با گوش دادن به نوار، به آیاتی که تلاوت می شود فقط نگاه کنیم.
روز دوم:در حالی که به آیات نگاه می کنیم همراه نوار، آیات را زمزمه می کنیم.
روزم سوم:قرآن را باز نکنیم و فقط هر چه نوار می خواند زمزمه کنیم.
روز چهارم:بدون اینکه قرآن را باز کنیم و ضبط را روشن کنیم آیات را همخوانی کنیم.

تذکر:

1. نباید بچه را به حفظ وادار کرد، چرا که اجبار در هر کاری باعث تنفر و اکراه از آن در شخص می شود. امام علی ـ علیه السلام ـ می فرماید:«ان القلب اذا اکره عمی» یعنی «چون قلب را بر چیزی مجبور کنی کور می شود.» از کلام مولا علی ـ علیه السلام ـ استفاده می شود که اجبار علاوه بر آنکه باعث دلزدگی و تنفر می شود، بینش او را از بین برده و او نسبت به یادگیری و انجام آن هیچگونه استعدادی در خود نمی بیند. بلکه با تشویق کردن اجازه دهید خود، اولین نشانه های علاقه مندی به حفظ را بروز دهد آنگاه شما طی یک برنامه منظم و فرستادن او به جلسات حفظ، کار را دنبال کنید.
2. برای تشویق کودک و آنکه خود او به اشتباهاتش در هنگام تحویل حفظ پی ببرد، خوب است صدای او را هنگام تمرین و مرور آیات ضبط کرده و سپس برایش پخش کنید. او، هم از شنیدن صدای خود لذت می برد و هم تشویق می شود، ضمناً اشتباهاتش را یافته و تصحیح می کند.