
خوب است بدانید از عجائب خلقت، وجود هفت پرده و سه رطوبت در چشم است، یعني هر چشمي مركب از ده جزء ميباشد.
آن سه رطوبت عبارتند از: رطوبت بيضيّه، رطوبت جليديّه، رطوبت زجاجيه. و آن هفت پرده عبارتند از: صلبيّه، مشيميه، شبكيّه، عنكبوتيه، عنبيّه، قرنيه و ملتحمه، كه اين طبقات هفتگانه و آن رطوبات سهگانه از دير باز در نظم و نثرِ ارباب قلم مشاهده ميشده است، چنان كه شاعر گفته است:
كرد آفريدگـار تعـالي از صنـع خويش
چشمـت به هفـت پرده و سه آب منقسم
صلب و مشيمه شبكيه، زجاجيه و جليد
پس عنكبوت و بيض و عنب قرن و ملتحم
و نيز حافظ شيرين سخن گفته:
اشـك حـرم نشين نهـانخانه مرا
زانسوي هفت پرده به بازار ميكشي
و اما توضيح هر يك از رطوبات سهگانه:
رطوبت بيضيّه رطوبتي است صاف كه در سفيدي و صفا و قوام همانند سفيدة تخم مرغ است و بعد از عنبيّه و پيش از عنكبوتيّه قرار دارد.
فايدة خلقتش این است كه مانع رسیدن نورهاي قوي به چشم می شود تا گرمي و نور بسيار, دفعةً به رطوبت جليديّه نرسد، بلكه به تدريج بدان برسد تا باعث اذيت و خشك شدن آن نگردد و نيز رطوبت بيضيّه مانع رسيدن رطوبت جليديّه به پردة عنبيّه و مانع صدمه عنبيّه از سفتی و خشونت جليديّه است.
رطوبت جليديّه رطوبتي است صافي که از سفیدی و نورانیت شبيه تگرگ و به شکل عدس, دو طرفش برآمده است و نيز در صفا و صیقلی بودن و شكل شبيه به شبنم منجمد است ، لذا از آن جهت كه شبيه تگرگ است آن را رطوبت برديّه(برد به معنی سرما) و از آن جهت كه شبيه شبنم منجمد است آن را رطوبت جليديّه خواندهاند.
جليديّه ميان دو رطوبت بيضيّه و زجاجيّه واقع است و فائده بودنِ آن در وسط، شرافت و رياست آن است، زيرا كه روح قوه باصره بالذات بدان تعلق دارد و اين كه تمامی اجزاي چشم براي خدمت و حفاظت آن مخلوق شدهاند و همگي سپری برای آنند.
بعد از رطوبت جليديّه رطوبت زجاجيّه است كه در صفا و غلظت و استحکام شبيه شيشة ذوب شده است و داراي رنگي سفيد اندك مايل به سرخي و مشتمل بر نصفِ زيرين جليديّه ميباشد و بعضي آن را مادة سريشيِ شفاف وصف كردهاند.
فايدة خلقت آن رسانيدن غذا است به جليديّه، زيرا تبدیل خون به جليديّه به طور دفعي ممكن نيست پس نياز به وجود شی متوسطي است ميان جليديّه و خون، كه آن زجاجيّه ميباشد.
و اما توضيح طبقات هفتگانه چشم:
«ملتحمه» نام طبقة نخستين از طبقات هفتگانه چشم است كه متصل به هوا است و اطراف قرنيه و ظاهر چشم را فرا گرفته تا هوا به چشم برخورد نكند. آن را «ملتحمه» نامیده اند زيرا التحام و اتصال طبقات و ساير اجزاء چشم بدان است. این طبقه همة اجزاء چشم را پوشانيده مگر قدري از وسط قرنيه كه آن به جهتِ نفوذ یافتن نور در چشم باز است.
طبقة دوم، «قرنيه» است و آن طبقهاي است محکم و شفاف و بيرنگ و مانند قرن (شاخ) برآمده ميباشد و از چهار پرده بسيار نازك ترکیب یافته است كه آن را «قشور القرنيه» گويند، پردة بيروني از همه محکم تر است زیرا متصل به ظاهر چشم و در معرض آفات است به طوری كه اگر آفتي به يكي از این چهار پرده رسد پرده ديگر سالم و قائم مقام آن باشد، و آن به منزلة چراغدانی است براي چراغ نور جليديّه كه مانع آفات خارجيه بر آن است.
طبقة سوم، «عنبيّه» است كه زير قرنيه واقع است. سطح ظاهری آن محکم است، به جهت آن كه متصل به قرنيه است، و سطح درونی آن نرم ميباشد. فايدهاش حفظ حدقه چشم است از رسیدن فضولات و نگهداری رطوبت بيضيّه از یخ زدن، چرا كه بعد از عنبيّه رطوبت بيضيه قرار دارد.
در وسط عنبيّه سوراخي است به نام حدقه و آن سوراخ روبروی رطوبت جليديه است كه نفوذ نور در آن ميباشد. طبقه عنبيّه در چشم افراد به رنگهای گوناگون است در بعضی به رنگ انگور، در بعضي سياه، در بعضي كبود و در بعضي شهلاء (ميش چشم) است.
طبقه چهارم «عنكبوتيّه» است كه بعد از رطوبت بيضيّه است و آن چون تار عنكبوت بسيار نازک است. عنكبوتيّه ميان جليديّه و بيضيّه قرار دارد. نازک بودن زیادش بخاطر آن است كه مانعِ خروج و دخولِ نور از چشم نباشد. بعد از عنكبوتيّه رطوبت جليديّه و بعد از رطوبت جليديّه رطوبت زجاجيّه قرار دارد.
طبقه پنجم «شبكيّه» است كه حاوی رطوبت زجاجيّه و جليديّه از پشت و حاوی طبقه عنكبوتيّه از جلو است همانند دربرگرفتن شبكه ای بر صيد، و از اين جهت آن را «شبكيّه» ناميهاند. و آن از هشت پردة جداگانه حاصل شده است، و آن تأثيرات حاصل از نور را گرفته، آنها را به عصب بصري منتقل نموده و آن نيز به مغز ميرساند.
طبقة ششم «مشيميّه» است كه شبيه مشيمه (بچهدان) است. چرا كه اين طبقه مانندِ اشتمال مشيمه در رحم بر جنين، مشتمل بر طبقه شبكيّه است. و بعضي گفتهاند به جهت كثرت عروق و شرائين شبيه مشيمه است.
پس مشيميّه بعد از شبكيّه قرار دارد، و فايدة آن تغذيه شبكيّه است به واسطة رگهایی كه بسوي آن آمده است. دو سطحِ مشيميه از مادة سياهي پوشيده شده است.
طبقه هفتم «صلبيّه» است كه بعد از مشيميّه واقع است و متصل به استخوان چشم ميباشد. لذا گفتهاند: صلبيّه طبقهاي است كه قسمت غير شفاف جزء درونی چشم را تشكيل ميدهد. از پشت براي عبور عصب بصري سوراخ شده است و از جلو داراي سوراخي است كه قرنيه شفاف در آن قرار گرفته است. رنگ آن در بعضي اشخاص سفيد كدر و در اطفال كبود است.