جای بسی تأسف و نگرانی و اندوه است که جهان اسلام شاهد امواج تکفیرهای و نیز شاهد بیرون شمردن بیقید و شرط و بیضابطه مردم از دایره دین است. و به این ترتیب امت اسلامی دچار گروهی از فقیه نماها شده است، که در فتوا دادن به ارتداد افرادی که در برخی از مسائل عقیدتی و حتی فقهی و تاریخی با آنان مخالفند، سخت شتاب میکنند و با یک فتوا به راحتی، خون، مال، و ناموس دیگران را مباح میدارند
بر انسان آگاه به کتاب خدا و رسول(صلیاللهعلیهواله) پوشیده نیست، که در کتاب و سنت از شتاب ورزیدن به تکفیر مسلمانان و بیدین خواندن افراد، به شدت نهی شده است. خداوند متعال در این خصوص فرموده است.«یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فی سَبیلِ اللَّهِ فَتَبَیَّنُوا وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَیْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیاةِ الدُّنْیا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثیرَةٌ كَذلِكَ؛[نساء/۹۴]اى كسانى كه ایمان آوردهاید! هنگامى كه در راه خدا گام مىزنید (و به سفرى براى جهاد مىروید)، تحقیق كنید! و بخاطر اینكه سرمایه ناپایدار دنیا (و غنایمى) به دست آورید، به كسى كه اظهار صلح و اسلام مىكند نگویید: «مسلمان نیستى» زیرا غنیمتهاى فراوانى (براى شما) نزد خداست».
معیارهای تکفیر
با توجه به آنچه گفته شد، لازم است که پیش از گرفتار شدن در مشکل تکفیر و حکم کردن، فردی از دین بر ضرورت رعایت پارهای از معیارها تأکید شود. اینکه به بیان این معیارها میپردازیم:
۱-اطمینان از کفر
تکفیر مسلمان امری است خود به خود بزرگ، که خطر آن بسیار و زیانش چشمگیر است. از این رو، اطمینان یافتن از کفر و تحقیق کامل دربارهی آن، پیش از اقدام به تکفیر، ضروری و لازم است. این کار باید از طریق اعتماد به وسایل شناخته شدهی قضایی انجام گیرد. و همچنین باید در تحقیق و گوش دادن به سخنان گواهان، دقت و توجه کامل به خرج داد تا مبادا به کشتن و گرفتن جان افراد گرفتار شویم که تلافی و جبران آن ناممکن است.
«یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا یَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسى أَنْ یَكُونُوا خَیْراً مِنْهُمْ وَ لا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ عَسى أَنْ یَكُنَّ خَیْراً مِنْهُنَّ وَ لا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَ لا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإیمانِ وَ مَنْ لَمْ یَتُبْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ؛[حجرات/۱۱]اى كسانى كه ایمان آوردهاید! نباید گروهى از مردان شما گروه دیگر را مسخره كنند، شاید آنها از اینها بهتر باشند و نه زنانى زنان دیگر را، شاید آنان بهتر از اینان باشند و یكدیگر را مورد طعن و عیبجویى قرار ندهید و با القاب زشت و ناپسند یكدیگر را یاد نكنید، بسیار بد است كه بر كسى پس از ایمان نام كفرآمیز بگذارید و آنها كه توبه نكنند، ظالم و ستمگرند!»
۲-آگاهی از عومل کفر
دومین معیار تکفیر که باید رعایت شود، لزوم اطمینان از علم و آگاهی مرتد است. به این معنا اگر شخصی با وجود آگاهی از لوازم رفتارش، اقدام به انکار ضروریات دین و اصول مسلم اسلام نماید تکفیر میشود. البته نباید فراموش کرد ارتداد این چنین افرادی را باید اهل فن و علم تشخیص دهند. به عنوان نمونه، چنانچه کسی حج را انکار کند، با وجود اینکه میداند حج به نص قرآن و سنت واجب است، و نیز توجه داشته باشد که انکار آن موجب تکذیب پیامبر(صلیالله علیه واله) و رسالت آن حضرت است، حکم خروج این شخص از دین صادر میشود. اما اگر وی از وجوب حج آگاه نباشد، زیرا به خاطر اینکه تازه مسلمان باشد و یا اینکه توجه نداشته باشد که انکارش موجب تکذیب پیامبر(صلیالله علیه واله)میگردد، به کفر وی حکم نخواهد شد.
۳-عمد و قصد داشتن
تنها آگاهی شخص از عوامل کافر شدن در تکفیر و بیرون راندن از دین کافی نیست، بلکه باید شرط دیگری نیز وجود داشته باشد. یعنی عمد و قصد، و به همین دلیل، کسی که سخن کفر آمیز را از روی خطا و یا غفلت یا به باور اینکه با اسلام ناسازگاری ندارد و امثال آن بر زبان جاری میکند، تکفیر نمیشود خداوند فرموده است.«وَ لَیْسَ عَلَیْكُمْ جُناحٌ فیما أَخْطَأْتُمْ بِهِ وَ لكِنْ ما تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ وَ كانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحیماً؛[احزاب/۵]امّا گناهى بر شما نیست در خطاهایى كه از شما سرمىزند (و بىتوجّه آنها را به نام دیگران صدا مىزنید)، ولى آنچه را از روى عمد مىگویید (مورد حساب قرار خواهد داد) و خداوند آمرزنده و رحیم است.»
۴-اختیار
و همچنین از شرایط تکفیر آن است که، شخص در متعهد شدن به کفر خواه در گفتار و خواه در کردار، مختار باشد. ازاینرو چنانچه وی بر گفتن سخن کفر آمیز ناگزیر شود، تکفیر نمیشود، خداوند فرموده است.« مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إیمانِهِ إِلاَّ مَنْ أُكْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإیمانِ وَ لكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً فَعَلَیْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظیمٌ؛[نحل/۱۰۶] كسانى كه بعد از ایمان كافر شوند- بجز آنها كه تحت فشار واقع شدهاند در حالى كه قلبشان آرام و با ایمان است- آرى، آنها كه سینه خود را براى پذیرش كفر گشودهاند، غضب خدا بر آنهاست و عذاب عظیمى در انتظارشان»
سخن آخر
سخن آخر با گروهای تکفیر اینکه آیا در زمان تکفیر و قتل مسلمانان بیگناه تمام این ضوابط و قوانین تکفیر را رعایت میکنید، آیا شما یقین دارید که این افراد بیگناه به وحدانیت خدای متعال و رسالت پیامبراکرم (صلیالله علیه واله) اعتقاد ندارند، آنچه از رفتارهای وقیحانه گروهای تکفیر مسلم است اینکه این دسته افراد بدون هیچ ضابطه و قانونی به راحتی به خود اجازه تکفیر و قتل دیگران را میدهند.
منبع: اسلام و خشونت(نگاهی نو به پدیده تکفیر)،حسین احمد الخشن، ترجمه موسی دانش، انتشارات آستان قدس رضوی.
