اين بيان از يك سو عظمت مقام پيامبر اسلام (ص) را روشن مى سازد چرا كه هر قدر تاريكى عميقتر و سياهى شديدتر باشد نور و روشنايى آشكارتر به نظر مى رسد و عظمت خدمات پيامبر اسلام و سازندگى آيين پاكش واضح تر مى شود.چرا كه جامعه آن چنانى را به جامعه اسلامى عصر رسول خدا تبديل كردن كارى غير ممكن به نظر مى رسيد و تنها قدرت اعجاز و نيروى عظيم وحى و عمق و جامعيت دستورات اسلام توانست اين چنين معجزه اى را نشان دهد.از سوى ديگر، گويا اشاره اى است به تجديد افكار و آداب و رسوم جاهلى در عصر آن حضرت، كه به خاطر انحراف مردم از دستورهاى پيامبر اسلام (ص) در دوران خلفاى پيشين رخ داد.اين معلم بزرگ عالم انسانيت فرياد خويش را در لابه لاى اين تعبيرات آشكار ساخته و به مردم عصر خود هشدار مى دهد كه چشم باز كنند و درست بنگرند كه در كجا بودند و اكنون در كجا هستند و از خطراتى كه آينده جامعه اسلامى را به خاطر زنده شدن عادات و رسوم و جاهلى شديدا تهديد مى كند، آگاه شوند.جالب اين كه امام اين خطبه را بعد از بازگشت از صفين ايراد فرموده و به وسيله آن دليل ناكاميها را در جنگ صفين بيان مى فرمايد و با زبان معروف (اياك اعنى و اسمعى يا جاره، منظورم تويى ولى اى همسايه تو بشنو) كه زبان كنايى بليغ و رسايى است، ياران خود را آگاه و باخبر مى سازد.مطالعه اين جمله هاى تكان دهنده براى امروز ما مسلمانها و آنچه را در دنياى حاضر و عصر تمدن ماشينى مى بينيم نيز هشدار ديگرى است، چرا كه جمله به جمله آن كاملا بر اوضاع و احوال كنونى دنياى مادى قابل تطبيق است.امروز هم مردم در درون فتنه ها فرو رفته اند، اركان ايمان و يقين متزلزل شده، راههاى شناخت حق، در ميان تبليغات زيانبار و آلودگى به فساد اخلاق پنهان گشته، امور مردم پراكنده و متشتت و راه فرار از فتنه ها پيچيده، گمراهى و نابينايى فراگير و هدايت به فراموشى سپرده شده است.گناه و معصيت جامعه بشرى را فرا گرفته و شياطين يكه تاز ميدان جهانند.آرى! هم در عصر آن امام بزرگوار مردم غفلت زده به سوى ارزشهاى جاهلى روى آورده بودند و هم در عصر ما و عجيب تر اين كه چنان مردم آن زمان به خواب فرو رفته بودند كه فريادهاى بيدارگر اين معلم بزرگ، جز در گروه خاصى اثر نكرد و همچنان به راه خود ادامه دادند و ارزشهاى عصر جاهليت را يكى پس از ديگرى زنده كردند و سرانجام حكومت اسلامى تبديل به خلافت امويان و عباسيان شد و نه تنها پيشرفت اسلام را در جهان، متوقف ساخت كه ضربه هاى شديدى بر پيكر اسلام و مسلمين وارد كرد! براى تكميل اين بحث شايسته است نگاه عميقترى به اوضاع مردم از جهات مختلف در عصر جاهليت داشته باشيم و آنچه را امام (ع) در جمله هاى كوتاه و پرمعنايش بيان فرموده گسترده تر در لابه لاى آيات قرآن و تواريخ آن زمان مشاهده كنيم.جاهليت عرب- و جاهليتهاى مشابه آن در اقوام ديگر- نشان دهنده مجموعه اى از عقايد باطل و خرافات و آداب و رسوم غلط و گاه زشت و شرم آور و كارهاى بيهوده و برخوردهاى قساوتمندانه بوده، بتهايى را از سنگ و چوب مى تراشيدند و پرستش مى كردند و در مشكلات خود به آن پناه مى بردند و اين موجودات بى شعور را شفيعان درگاه خدا و حاكم بر مقدرات و خير و شر خود، مى پنداشتند.تنها دختران خود را با دست خويش- به عنوان دفاع از ناموس يا به عنوان اين كه دختر ننگى است در خانواده- زنده به گور نمى كردند، بلكه گاه پسران خود را نيز با دست خود به قتل مى رساندند، گاه به عنوان قربانى براى بتها و گاه به خاطر فقر و تنگدستى شديد! و نه تنها از اين جنايت عظيم و بى مانند، نگران نبودند بلكه به آن افتخار مى كردند و از نقاط مثبت خانواده خود مى شمردند! مراسم نماز و نيايش آنها كف زدنها و سوت كشيدنهاى ممتد، كنار خانه كعبه بود و حتى زنانشان به صورت برهنه مادرزاد احيانا اطراف خانه خدا طواف مى كردند و آن را عبادت مى شمردند.جنگ و خونريزى و غارتگرى مايه مباهاتشان بود و زن در ميان آنان متاع بى ارزشى محسوب مى شد كه از ساده ترين حقوق انسانى محروم بود و حتى گاه بر روى آن قمار مى زدند.فرشتگان را دختران خدا مى دانستند در حالى كه- همانگونه كه در بالا اشاره شد- تولد دختر را ننگ خانواده خود مى پنداشتند: (و يجعلون لله البنات سبحانه و لهم ما يشتهون) (ام خلقنا الملائكه اناثا و هم شاهدون).آنها احكام خرافى عجيبى داشتند، از جمله مى گفتند: جنينهايى كه در شكم حيوانات ماست، سهم مردان است و بر همسران حرام است اما اگر مرده متولد شود همگى در آن شريكند.هنگامى كه از همسر خود ناراحت مى شدند و مى خواستند او را مورد غضب شديد قرار دهند، ظهار مى كردند، يعنى كافى بود به او بگويند: انت على كظهر امى، تو نسبت به من همچون مادرم هستى اين سخن به عقيده آنها سبب مى شد كه آن زن به منزله مادر باشد و تحريم گردد، بى آن كه حكم طلاق را داشته باشد و به اين ترتيب زن را در يك حال بلاتكليفى مطلق قرار مى داد.از ويژگيهاى دردناك عصر جاهليت مسئله جنگ و خونريزى وسيع و گسترده و كينه توزيهايى بود كه پدران براى فرزندان به ارث مى گذاشتند.همان وضع وخيمى كه قرآن مجيد از آن به شفا حفره من النار (لبه پرتگاه آتش) تعبير كرده مى فرمايد: و اذكروا نعمه الله عليكم اذ كنتم اعداء فالف بين قلوبكم فاصبحتم بنعمته اخوانا و كنتم على شفا حفره من النار فانقذكم منها، نعمت بزرگ خدا را بر خويشتن به ياد آريد كه دشمن يكديگر بوديد و خدا در ميان دلهاى شما الفت ايجاد كرد و به بركت نعمت او برادر شديد، و شما بر لب پرتگاهى از آتش بوديد خدا شما را نجات داد.عقايد ديگرى از قبيل اعتقاد به ارتباط نزول باران با طلوع و غروب ستارگان خاص، و فال نيك و بد زدن به پرندگان و ايمان به غولهاى بيابان و مانند اينها در ميان آنها وجود داشت كه قرآن مجيد از مجموع آنها به عنوان ضلال مبين، گمراهى آشكار تعبير كرده است.چه تعبير رسا و گويايى! مى فرمايد: هو الذى بعث فى الاميين رسولا منهم يتلو ا عليهم آياته و يزكيهم و يعلمهم الكتاب و الحكمه و ان كانوا من قبل لفى ضلال مبين، او كسى است كه در ميان جمعيت درس نخوانده، رسولى از خودشان برانگيخت كه آياتش را بر آنها مى خواند و آنها را تزكيه مى كند و به آنان كتاب و حكمت مى آموزد و به يقين، پيش از آن در گمراهى آشكار بودند.آرى اين بود سرگذشت عرب جاهلى- و همين است ويژگيهاى اصلى جاهليتهاى قرون و اعصار كه در اشكال مختلف و محتواى واحد ظاهر مى شود- و از همين جاست كه به عظمت و بزرگى كار پيامبر اسلام و قرآن مجيد مى توان پى برد و چه خوب مى گويد يكى از فرزانگان غرب به نام (توماس كارل) كه مى گويد: خداوند عرب را به وسيله اسلام از تاريكيها به سوى روشناييها هدايت فرمود، از ملت خموش و راكدى كه نه صدايى از آن مى آمد و نه حركتى محسوس بود، ملتى به وجود آورد كه از گمنامى به سوى شهرت، از سستى به سوى بيدارى، از پستى به سوى فراز و از عجز و ناتوانى به سوى نيرومندى سوق داده شد.نورشان از چهار سوى جهان مى تابيد از اعلان اسلام، يك قرن بيشتر نگذشته بود كه مسلمانان يك پا در هندوستان و پاى ديگر در اندلس نهادند و بالاخره در همين مدت كوتاه، اسلام بر نصف دنيا نورافشانى مى كرد.

ترجمه:

آنها محل اسرار خدايند و پناهگاه فرمان او و ظرف علم او و مرجع احكامش و جايگاه حفظ كتابهاى (آسمانى) او هستند و كوههاى استوار دينند.به وسيله آنان قامت دين را راست نمود و لرزش و تزلزل و وحشت آن را از ميان برد.

شرح و تفسير:

مقام والاى آل محمد (ص): امام (ع) در اين بخش از خطبه توصيفى از آل پيامبر و امامان اهل بيت مى كند و در عباراتى كوتاه و بسيار پرمعنى، موقعيت آنان را بعد از پيامبر روشن مى سازد و با هشت جمله پى درپى، در واقع آنچه را در حديث ثقلين و حديث سفينه نوح و حديث نجوم آمده است توضيح مى دهد.در شش جمله اول مى فرمايد: آنها محل اسرار خدايند و پناهگاه فرمان او و ظرف علم او و مرجع احكامش و جايگاه حفظ كتابهاى آسمانى او هستند و كوههاى استوار دينند (هم موضع سره، و لجا امره، و عيبه علمه، و موئل حكمه، و كهوف كتبه، و جبال دينه).گرچه بعضى از دانشمندان قسمتى از اين جمله ها را مرادف و شبيه هم دانسته اند، ولى حق اين است كه هر كدام اشاره به نكته اى دارد.در جمله اول اين حقيقت بازگو شده است كه اسرار الهى نزد آنهاست بديهى است كسى كه مى خواهد رهبرى دين الهى را به عهده داشته باشد بايد از تمام اسرار آن باخبر باشد، چرا كه بدون آن پيش بينيهاى صحيح را در امر هدايت و تدبير و نظم امور آنان، نمى تواند بر عهده بگيرد، به خصوص اين كه رهبرى آنها مربوط به زمان خاصى نبوده است و به تمام تاريخ بشريت نظر داشته باشد (در بحث علم غيب پيامبر و پيشوايان معصوم نيز گفته ايم كه بخشى از علم غيب، اساس رهبرى آنان را تشكيل مى دهد و بدون آن، امر رهبرى ناقص خواهد بود).در جمله دوم نشان داده شده كه آنها پناهگاه امر الهى هستند.آيا منظور از امر در اين جا تنها اوامر تشريعى است يا اوامر تكوينى را نيز شامل مى شود، ظاهر جمله هاى قبل و بعد را نشان مى دهد كه اين جمله نظر به فرمانهاى تشريعى خداوند دارد كه مردم در كسب اين اوامر و اطاعت از آنها بايد به پيشوايان معصوم از اهل بيت پيامبر پناه ببرند.جمله سوم، آنها را در صندوقچه علوم الهى مى شمارد، نه تنها اسرار و نه تنها اوامر، بلكه تمام علومى كه براى هدايت انسانها لازم و ضرورى است و يا به نحوى در آن دخالت دارد، در اين صندوقچه ها نهفته شده است! و در جمله چهارم، آنها مرجع احكام الهى شمرده شده اند كه مردم در اختلافاتشان- چه از نظر فكرى و چه از نظر قضايى- بايد به آنها مراجعه كنند تا رفع اختلاف و حل مشكل شود و اگر موئل حكمه (حكم بر وزن ارم جمع حكمت است) خوانده شود، تفاوت آن با جمله هاى قبل روشنتر خواهد شد چرا كه در اين جا سخن از فلسفه ها و حكمتهاى احكام الهى است كه بخشى از علوم پيامبر و پيشوايان معصوم را تشكيل مى دهد.اما جمله و كهوف كتبه بيانگر اين حقيقت است كه محتواى همه كتب الهى نزد آنان است.اين شبيه چيزى است كه از على (ع) نقل شده كه مى فرمود: اما و الله لو ثنيت لى و ساده فجلست عليها لافتيت اهل التوريه بتوراتهم بتوراتهم و افتيت اهل الانجيل بانجيلهم و افتيت اهل القرآن بقرآنهم، به خدا سوگند اگر مسندى براى من آماده شود و بر آن بنشينم براى پيروان تورات به توراتشان فتوا مى دهم و و براى پيروان انجيل به انجيلشان و براى اهل قرآن به قرآنشان.در جمله ششم، آنها را كوههاى استوار دين معرفى كرده كه ظاهرا اشاره به چيزى است كه در آيات متعددى از قرآن مجيد درباره كوهها و نقش آن در حفظ آرامش زمين و نزول بركات، بر آن آمده است در آيه 15 از سوره نحل مى خوانيم: و القى فى الارض رواسى ان تميد بكم و انهارا و سبلا لعلكم تهتدون، در زمين كوههاى ثابت و محكمى افكند تا لرزش آن را نسبت به شما بگيرد و نهرها و راهها يى ايجاد كرد تا هدايت شويد.در حقيقت، كوهها- همچنان كه در تفسير اين آيه و آيات مشابه آن آمده است- از يك سو فشارهايى را كه از درون و از بيرون بر زمين وارد مى شود خنثى مى كنند و از سوى ديگر، منبع بزرگى براى نهرها و چشمه هاى آب هستند و از سوى سوم كانونى براى انواع معادن گرانبها.امامان معصوم نيز مايه آرامش افكار و سيراب شدن دلها و نشر ذخاير گرانبها در ميان امتند.به دنبال اين شش توصيف زيبا و پرمعنى دو جمله ديگر اضافه مى فرمايد و مى گويد: به وسيله آنان (امامان اهل بيت) قامت دين را راست نمود و لرزش و تزلزل و وحشت آن را از ميان برد (بهم اقام انحناء ظهره و اذهب ارتعاد فرائصه).(انحناء ظهر، خميده شدن پشت) كنايه لطيفى از فشار مشكلاتى است كه از سوى دشمنان دانا و دوستان نادان بر دين وارد مى شود و به وسيله اين بزرگواران، اين فشارها خنثى مى گردد و قامت دين راست مى شود.ارتعاد فرائض، لرزش آن قسمت از بدن كه روى قلب را پوشانيده كنايه لطيف ديگرى از اضطراب و وحشتى است كه از سوى مكاتب الحادى و انحرافات دينى و اعتقادى بر مومنان وارد مى گردد كه به وسيله ائمه هدى خنثى مى شود و آرامش خويش را باز مى يابد.

نكته ها:

1- آل پيامبر پ ناه امت اسلامى آنچه در جمله هاى حساب شده بالا آمده است هرگز مبالغه نيست، حقايقى است كه تاريخ زندگى امامان معصوم مخصوصا عصر خود اميرمونان و امام باقر و امام صادق و امام على بن موسى الرضا- عليهم السلام- گواه بر آن است كه چگونه اين بزرگواران در مقابل مكتبهاى التقاطى كه بر اثر گسترش اسلام و ورود افكار انحرافى به حوزه مسلمين و نيز خرافات و اوهام و تفسيرهاى غلط و نادرست و تحريف غاليان و قاصران، مانند كوه ايستادند و اسلام خالص و ناب را حفظ كردند.تاريخ مى گويد در برابر هيچ سوالى از مسائل دين كه از آنها مى شد، ناتوان نمى ماندند و به بهترين وجه پاسخ مى گفتند.طوفانهاى عجيبى بعد از رحلت پيامبر اسلام (ص) رخ داد و اگر اين لنگرهاى عظيم الهى نبودند شدت طوفان، كشتى اسلام راستين را غرق مى نمود.در پاره اى از موارد با علوم و دانشهاى خود، با افشاگريها و تبيين حقايق اسلام و در پاره اى از موارد با خون پاك خود- آنگونه كه امام حسين سالار شهيدان و يارانش در كربلا انجام دادند- از حوزه اسلام دفاع كردند.اگر انحرافات اعتقادى و عقايد عجيب و غريبى را كه در كتب ملل و نحل ذكر كرده اند، با معارف و عقايدى كه امامان اهل بيت عرضه داشته اند- و نمونه آن همين نهج البلاغه و صحيفه سجاديه با آن محتواى بسيار بالاست- و آنچه از روايات ائمه اهل بيت در كتابهايى مانند توحيد صدوق و كتب مشابه آن آمده است مقايسه كنيم، حقيقت آنچه را در جمله هاى بالا در توصيف آنان آمده است درمى يابيم.اينها همان چيزى است كه در جاى ديگر نهج البلاغه در لابه لاى سخنان على (ع) با كميل بن زياد آمده است كه مى فرمايد: اللهم بلى لا تخلو الارض من قائم الله بحجه اما ظاهرا مشهورا او خائفا مغمورا لئلا تبطل حجج الله و بيناته يحفظ الله بهم حججه و بيناته حتى يودعها نظرائهم و يزرعوها فى قلوب اشباههم، آرى، هرگز روى زمين خالى نمى شود از كسى كه به حجت الهى قيام كند خواه ظاهر و آشكار باشد يا خائف و پنهان، تا دلايل الهى و نشانه هاى روشن او باطل نگردد خداوند به واسطه آنها حجتها و دلايلش را حفظ مى كند تا به افرادى نظير خود بسپارند و بذر آن را در قلوب افرادى شبيه خود بيفشانند.اين همان حقيقتى است كه پيامبر در روايت متواتر معروف به آن اشاره فرموده و توصيه كرده است كه دست از دامان قرآن و اهل بيت برندارند تا هرگز گمراه نشوند و مفهوم آن دين است كه جدايى از هر يك از اين دو، همراه با گمراهى است.2- آل پيامبر كيانند؟ از آنچه در بالا گفته شد به خوبى روشن مى شود كه منظور از اهل بيت، امامان معصوم است، نه آنگونه كه بعضى از مفسران نهج البلاغه احتمال داده اند كه اشاره به افرادى همچون حمزه و عباس و جعفر باشد كه در عصر پيامبر (ص) با فداكاريهاى خود اسلام را حفظ كردند، درست است كه اينها خدمات پرقيمتى داشتند ولى محتواى جمله هاى هشتگانه بالا چيزى فراتر از اين مسئله است، و جز بر امامان معصوم تطبيق نمى كند.