گفتار پنجم: موانع گفت و گو
الف) پيروى از گمان وظن: هر گاه يكى از طرفين يا هر دو از ظن و گمان پيروى كنند، از رسيدن به حقيقتباز مىمانند . قرآن دستور مىدهد از چيزى كه علم نداريد پيروى نكنيد . (59) اصولا يكى از مشكلات پيامبران الهى در گفت و گو با مردم و رساندن پيام خداوند به آنان، تبعيت عده زيادى از مردم از گمانهاى به دور از واقعيت و علم است . از اين رو، ظن و گمان، مورد سرزنش قرآن كريم است . (60)
ب) تقليد كوركورانه: عدهاى، تنها آيين گذشتگان خود را مبنا و ملاك هدايت قرار مىدهند و با وجودى كه اين آيينها و عقايد از واقعيت و علم دور هستند، همچنان لجبازى كرده و بر گفتههاى خويش پاى مىفشرند . اين عده سد راه انبيا بودند . تقليد بىچون و چرا از پيشينيان مورد نكوهش قرآن كريم است . (61)
ج) عناد و ستيزه جويى: از نظر قرآن كريم، عدهاى در مقابل كلام حق، مجادله و ستيزه جويى مىكنند . اين عده پس از مشاهده ادله و براهين روشن، به انكار و لجبازى روى مىآوردند . (62) در چنين حالتى، هيچ گاه شخصى به حقيقت و هدايت دست نمىيابد و گفت و گو خالى از فايده است .
مراء (جدالگرى) نوعى از مجادله است كه شخص از سويى در حيرت است و از سويى ديگر، با طرف مقابل به انكار و ناباورى مىپردازد و تلاش مىكند مطالب و ديدگاههاى طرف مقابل را از زبان وى بشنود و براى غلبه بر وى، آنها را رد كند و انكار نمايد .
بنابراين، جدالگرى در مجادلههاى باطل به كار گرفته مىشود و نه گفتمانهاى حق; زيرا گفتمان حق، عبارت است از گفت و گويى كه در آن، هدف گفت و گوكننده، روشن كردن حق و پاسخگويى به شبهههايى كه مطرح شده است، مىباشد . به هر حال، گفت و گوكننده چه بر حق باشد و چه بر باطل، روا نيست جدال به مفهوم بيان شده را انجام دهد . (63) قرآن كريم مىفرمايد:
با حكمت و اندرز نيكو، به راه پروردگارت دعوت نما و با آنها به روشى كه نيكوتر است، استدلال و مناظره كن . (64)
د) پيروى از هواهاى نفسانى و تمايلات شيطانى: هرگاه شخص به دنبال هواپرستى خويش باشد و در پى تامين مال، جاه، شهوت و ... باشد، از دستيابى به حقيقتباز مىماند . معبود عدهاى، هواى نفسانى آنان است (65) و عدهاى از شيطان تبعيت مىكنند . (66) براى اين عده، گفت و گو بىفايده است .
ه) يارىجويىاز باطل: قرآنكريم، دربارهقوم نوح و ديگر اقوام، در مبارزه با كلام حقچنينمىگويد:
«و جادلوا بالباطل ليدحضوا به الحق ...» (67)
يعنى: و به وسيله باطل جدال نمودند تا حقيقت را با آن پايمال کنند
گفتار ششم: انواع گفت و گو در قرآن كريم
در اينجا لازم است درباره انواع گفت و گو سخن بگوييم . براى اين منظور، لازم است واژههاى قال، قيل، قالوا، يقولون و مانند آن را مورد توجه قرار دهيم . آيات بسيار زيادى در قرآن كريم از نوعى مكالمه، گفتمان، جدال، مشافهه، سؤال و پاسخ و يا سؤالهاى در تقدير و پاسخهاى مناسب با آن، حكايت دارد . حتى آنجا كه از حوادث گذشته و سرگذشت اقوام خبر مىدهد و يا آيات خدا را برمىشمرد، انگيزههايى براى سؤال است كه گاه پاسخهاى لازم را به دنبال دارد . (68) نمونههايى از اين گفت و گوها را يادآور مىشويم:
